Leiden Rusland Blog

Vrouwen in de Russische cultuur, aan het begin van de 20e eeuw

Posted on in
Vrouwen in de Russische cultuur, aan het begin van de 20e eeuw

Tijdens de laatste ASEEES conferentie – de jaarlijkse Slavistentaptoe in de VS – raakte ik verzeild in een interessante discussie. We spraken over gender prejudices in Rusland aan het begin van de twintigste eeuw. Zoals overal in de ontwikkelde wereld hadden vrouwen in Rusland niet dezelfde rechten, en niet dezelfde ontwikkelingsmogelijkheden als mannen. En er was ook een krachtig ontwikkeld informeel paternalisme, dat vrouwen tegenwerkte zich te ontplooien of carrière te maken.

Als historici moeten we daarmee rekening houden, en extra aandacht geven aan de geschiedenis van vrouwen. Daar was iedereen het over eens, en omdat iedereen het eens was, viel de discussie snel stil. Maar het bijzondere van Rusland in die tijd, bracht ik naar voren, was de relatieve grote zichtbaarheid van vrouwen in de culturele wereld.

Er waren rond 1900 veel actieve vrouwelijke kunstenaars, en sommigen waren zeer gevierd, denk aan Elena Polenova, Maria Jakoentsjikova, of Zinaida Serebrjakova. Er waren ook prominente vrouwelijke mecenassen, verzamelaars en critici: Maria Tenisjeva, Sofia Davydova, Nadjezjda Stasova. Bekender zijn de vrouwelijke dichters: Zinaida Gippius, Anna Achmatova, Maria Tsvetaeva – alledrie wereldberoemd, en de laatste twee zijn, vermoed ik, zelfs de meest gelezen dichters van de Russische Zilveren Eeuw. In de kunstwereld wordt de situatie vanaf 1910 nog opvallender: er staat dan een hele pleiade vrouwelijke kunstenaars op: Natalia Gontjsarova, Alexandra Ekster, Nadjezjda Oedaltsova, Ljoebov Popova, Varvara Stepanova, Olga Rozanova, en dit is maar een kleine keuze. Allemaal kunstenaars met een grote reputatie, aan wie wereldwijd tentoonstellingen en boeken gewijd worden, en wier werk veel geld opbrengt op veilingen.

Is er een ander Europees land waarin vrouwen in de cultuurwereld rond die tijd zo’n relatief prominente positie innamen? Zeker durf ik dat niet te zeggen, maar als ik bijvoorbeeld naar Nederland en Frankrijk kijk, twee landen waarvan ik de culturele geschiedenis ook redelijk goed ken, dan durf ik te beweren dat in de Russische cultuurwereld vrouwen prominenter en invloedrijker waren.

Dat stelde ik ter discussie, en vroeg toen: ‘Zouden we kunnen zeggen dat Rusland toen progressiever was dan West-Europa, als het aankwam op de participatie van vrouwen in de hoge cultuur?’ Nee, was het algemene antwoord, dan kon je zo niet zeggen. Rusland progressiever? Dag! Ik leed aan tunnelvisie, ik bekeek de Russische kunstwereld immers door een vergrootglas en zag daardoor niet meer het totale plaatje.

Misschien hebben mijn collega’s gelijk. Het grootste gevaar voor de geschiedschrijver is dat je door concentratie op een klein historisch onderdeel, het zicht op de context verliest. Maar af en toe geloof ik dat ik gelijk heb, en dat de blik van mijn collega’s werd vertroebeld door de gedachte dat het onmogelijk is dat Europa op enig punt achterlijker was dan Rusland, en dan zeker op zo’n heikel punt als vrouwenemancipatie, een van de laatste bolwerken van Westers superioriteitsbesef.

Ik geef toe, veel meer dan gut-feeling is het niet. Wie mengt zich in de discussie?

Add a Comment

Name (required)

E-mail (required)

Your own avatar? Go to www.gravatar.com

Remember me
Notify me by e-mail about comments