Leiden Rusland Blog

Rusland en de ‘vette’ jaren ‘00: Brezhnev meets Don Corleone

Posted on in
Rusland en de ‘vette’ jaren ‘00: Brezhnev meets Don Corleone

Zo’n tien jaar geleden was de Brezjnev-tijd ineens hip. Niks geen stagnatie, niks geen potverteren, zoals Gorbatsjov cum suis iedereen had willen doen geloven. Het was juist een machtig mooie tijd geweest waarin iedereen zich van zijn droogje en natje verzekerd wist en waarin al die verschillende nationaliteiten en volkeren binnen de grenzen van de Sovjetunie in betrekkelijke vrede hadden samengeleefd.

Karen Sjachnazarov maakte in 2007 de intens nostalgische speelfilm Het verzonken rijk over een stel elitekinderen in Moskou aan het begin van de jaren ’70; handel in jeans en LP’s van de Rolling Stones, spotgoedkope uitstapjes naar exotische badplaatsen die toen nog wel tot het imperium behoorden - zo slecht was het leven niet! Daarvoor al bracht het Eerste Kanaal de vierdelige biopic Brezjnev (2005). Deze peperdure en op locatie gefilmde serie bevat de nodige ironie (in de openingsscène wordt Brezjnev duidelijk als een soort Don Corleone uit The Godfather neergezet), maar kwam bewust tegemoet aan het positieve beeld dat veel Russen van de partijleider hebben: een aardige oom en een echte family man, heus niet de kwaadste leider die Rusland heeft gekend.

Waar kwam die opvallende herwaardering van het Brezjnev-tijdperk als een periode van rust, stabiliteit en relatief hoge welvaart vandaan? En waarom deed deze zich uitgerekend voor tijdens de ‘vette’ jaren ‘00 (toetsjnye noelevye), zoals het afgelopen decennium nu in Rusland wordt genoemd? Deels is dat toe te schrijven aan de stijgende olieprijzen en het herstel van de middenklasse sinds Poetins eerste ambtstermijn als president; het ging economisch gewoon veel beter. Deels is dat het gevolg van een succesvolle mediastrategie van het Kremlin die erop gericht was - en nog steeds is - om munt te slaan uit het economische herstel onder Poetin en de jaren ’90 - het pre-Poetintijdperk - te demoniseren als een periode van chaos en armoede. Al die nostalgische films en TV series over de jaren ’70 dienden voornamelijk één doel - de zelf-legitimering van het Poetin-bewind als de ware hoeder van welvaart en politieke stabiliteit. Prominent parlementslid Alexander Chinsjtejn (Verenigd Rusland) durfde zelfs de stelling aan dat Rusland - nadat Gorbatsjov en Jeltsin allerlei doodlopende steegjes waren ingeslagen - dankzij Poetin haar natuurlijke ontwikkelingspad had hervonden. Poetin was gewoon een betere versie van Brezjnev, aldus Chinsjtejn in 2010.

Maar er kleefden ook nadelen aan een al te nadrukkelijke idealisering van de ‘lange jaren ‘70’, zo bleek al snel. Een buitengewoon dynamische periode was het nu eenmaal niet en dat inzicht verleidde ook conservatieve opiniemakers in 2006 - het jaar waarin Brezjnev 100 zou zijn geworden - tot het doen van kritische uitspraken over hun grote held. Door achterover te leunen terwijl de oliedollars binnenstroomden, had Brezjnev het land niet op de toekomst voorbereid; toen de olieprijzen begin jaren ’80 kelderden en Andropov, en later natuurlijk, Gorbatsjov de zaak weer vlot probeerden te trekken, was het al te laat en kon de Sovjetunie niet meer worden gered. Hoe dankbaar moest je Brezjnev daar nu eigenlijk voor zijn?

Met dit ontnuchterende inzicht kwam de term sovetskoe viktorianstvo in zwang: de Sovjetunie was  nog nooit zo groot en machtig geweest als onder Brezjnev; de bevolking had nog nooit zo’n hoog levenspeil gekend en het leven was, althans binnen de eigen landsgrenzen, nog nooit zo vredig geweest. Net als het Britse Koninkrijk  onder koningin Victoria (1837-1901) beleefde de Sovjetunie onder Brezjnev zijn finest hour waarna het verval onverwachts snel en onherroepelijk intrad. Ook die rotte kant van met name de late jaren ’70, begin jaren ’80 is in film en TV series terug te zien. De achtdelige serie Galina (2008) toont de morele verloedering van die tijd aan de hand van het leven van Galina Brezjneva (1929-1998), de aan alcohol en diamanten verslaafde dochter van de Secretaris-Generaal. In 2011 volgde De zaak Jeliseev (Delo pervogo gastronoma) over de gelijknamige delicatessenzaak die in 1981-82 in een enorm corruptieschandaal verzeild was geraakt. Werkelijk niet één personage in deze serie maakt zich niet schuldig aan afpersing, omkoping of nepotisme, de KGB en de partijtop niet uitgezonderd.

Ooit bestelde het Kremlin de film Ivan de Verschrikkelijke (1940) bij Sergej Eisensjtein. De opdracht was om via een historische parallel te suggereren dat de zuiveringen van 1937-38 ‘nodig’ waren geweest en dat Stalin in de geest van zijn illustere voorganger regeerde: streng doch rechtvaardig. Dergelijke onversneden goszakaz (‘op bestelling van de staat’) is niet meer van deze tijd, maar het fenomeen is nog niet helemaal verdwenen. Historische speelfilms en TV series, zeker wanneer ze in opdracht van het Eerste Kanaal worden gemaakt, kunnen nog steeds die legitimerende functie uitoefenen; ze behandelen een episode uit het verleden, maar trachten tegelijkertijd de huidige situatie te rechtvaardigen.

Inmiddels zijn we in de ‘magere jaren ‘10’ (chilye desjatye) beland en is de ‘Victoriaanse tijd’ onder Brezjnev geen aantrekkelijke parallel meer.  Wie goed heeft gekeken naar de openingsceremonie van de Olympische Winterspelen in Sotsji, zou kunnen bevroeden welke periode in de Russische geschiedenis nu naar voren wordt geschoven. Daarover bericht ik in mijn volgende bijdrage: Don Draper meets Mosfilm.

Add a Comment

Name (required)

E-mail (required)

Your own avatar? Go to www.gravatar.com

Remember me
Notify me by e-mail about comments