Leiden Rusland Blog

Rusland 1914−2014?

Posted on in
Rusland 1914−2014?

Precies honderd jaar geleden brak de Eerste Wereldoorlog uit. Vandaag de dag kunnen we deze gebeurtenis herbeleven door het verschijnen van talloze historische boeken, films en herdenkingen. Niemand zal hierin de boodschap zijn ontgaan dat Europa zich in 1914 even resoluut als argeloos stortte in een wereldbrand, die meer dan tien miljoen levens zou kosten en die een schade aanrichtte van een tot dan toe ongekende omvang, zowel in materiële als morele zin.

De worsteling met het trauma van ’14-’18 en met de daaruit voortkomende moderne fenomenen van politiek extremisme, totalitarisme en gemechaniseerde massamoord heeft een zwaar stempel gedrukt op Europa in de honderd jaren daarna. Het is niet voor niets dat Duitse historici de Eerste Wereldoorlog tegenwoordig betitelen als de ‘oercatastrofe van de twintigste eeuw’.

Huiveringwekkend

We gedenken en herbeleven deze lotsbepalende Grote Oorlog vooral met huiveringwekkende beelden en herinneringen van tijdgenoten. Hun gruwelverhalen en verschoten zwart-witfoto’s zijn echter voor het publiek van nu zo vreemd geworden, dat dit de illusie wekt van een veilige afstand. De mensenverslindende uitputtingsstrijd aan het loopgravenfront heeft iets onvoorstelbaars gekregen, als ware het een oorlog van een andere wereld.

Is het daarom niet nog veel huiveringwekkender dat we 1914 ook moeten herbeleven in de zich opdringende parallellen tussen de onbeheersbaar geworden internationale crisissituatie van toen en de huidige toestand in Europa van oplopende politieke en militaire spanningen? Opeens waart het spook van oorlog ook weer rond in onze eigen wereld die we veilig waanden. Hoe dichtbij komt 1914 anno 2014?

Oorlogsdreiging

Wat de situatie van Rusland betreft, ligt de vergelijking voor de hand. En deze wordt in de media ook veelvuldig gemaakt. Net als toen is er nu sprake van gerommel in de Slavische onderbuik van Oost-Europa. De opstandige Oekraïense separatisten doen denken aan de oproerige Servische nationalisten. En net als toen raakt een lokaal conflict verstrengeld met de internationale machtspolitiek. Rusland komt op voor Slavische broeders tegen vermeende onderdrukking en wekt zo de argwaan op van andere mogendheden die hierin expansiedrift vermoeden. En net als toen loopt de situatie uit de hand door onvoorziene en gewelddadige incidenten, zoals het doodschieten van de troonsopvolger met zijn gemalin of het neerhalen van een passagiersvliegtuig vol onschuldige passanten. Het is honderd jaar later in Europa opnieuw nog maar de vraag of we de oorlogsdreiging willen en kunnen beteugelen.

Toch gaat de vergelijking niet op, althans niet helemaal. Want juist wat de positie van Rusland betreft is de situatie van nu totaal verschillend. In 1914 was de wereld verdeeld in twee vijandige en ongeveer even sterke bondgenootschappen. Rusland wist zich gesteund door Frankrijk en Engeland en werd zelfs diplomatiek aangemoedigd zich ferm op te stellen tegenover de rivaliserende mogendheden Oostenrijk en Duitsland. Beide kampen hadden zich al tientallen jaren voorbereid op een militair treffen. Bovendien hadden zij door hun koloniale overwinningen, technologische vooruitgang en nationalistische overmoed de smaak te pakken gekregen van oorlog. Dat is nu wel anders. Niemand wil graag oorlog want we weten nu waartoe dat kan leiden. En Rusland staat nu zwak en moederziel alleen. Hoe meer Poetin zich in Oekraïne inmengt, hoe groter het internationaal isolement van zijn land. Anders dan in 1914 hoeft Rusland nu niet te rekenen op steun noch beloning.

Dilemma

Helemaal gerustgesteld kunnen we daarmee nog niet zijn. De gelijkenis tussen 1914 en 2014 gaat weliswaar niet op voor het internationaal machtsevenwicht, maar misschien toch wel voor het duivels dilemma waar Rusland zichzelf voor geplaatst ziet. In februari 1914 werd tsaar Nicolaas gewaarschuwd door zijn minister van binnenlandse zaken Doernovo: Rusland is niet klaar voor een uitputtingsoorlog. De regering zal de schuld krijgen van alle verliezen en tekorten, een sociale revolutie ligt op de loer. Maar in juli 1914 werd Nicolaas gewaarschuwd door zijn minister van buitenlandse zaken Sazonov: als de tsaar niet toegeeft aan de eis van het publiek ‘het zwaard te trekken’ om het benarde Servië te hulp te schieten, dan zal hij zijn gezag en zijn troon verliezen.

Net als toen heeft de Russische regering zich alweer in een onmogelijke positie gemanoeuvreerd. Een grootschalig militair conflict en internationaal isolement kan men zich eenvoudigweg niet veroorloven. De negatieve gevolgen hiervan zouden even fataal kunnen zijn als in 1917. Maar om geloofwaardig te blijven voor de eigen bevolking gegeven de zelf verkondigde grootspraak kan men ook niet meer terug. Eventueel prestigeverlies van Rusland komt op het conto van Poetin. Zal de president met dit dilemma in 2014 meer prudentia aan de dag leggen dan zijn keizerlijke voorganger in 1914?

Aldus de woorden van Mark Twain parafraserend: de geschiedenis herhaalt zich nooit maar rijmt voortdurend.

Add a Comment

Commenting is not available in this channel entry.