Leiden Rusland Blog

Post-truth en de Russificering van het nieuws

Posted on in
Post-truth en de Russificering van het nieuws

De term post-truth wordt sinds kort veel gebruikt als aanduiding voor desinformatie in de media and politiek van Westerse staten. Elders in de wereld bestaat het verschijnsel echter allang: Rusland is post-truth avant la lettre.

In de nasleep van de Amerikaanse presidentsverkiezingen is veel gespeculeerd over de rol van verzonnen nieuwsberichten tijdens de campagne. Het is niet onwaarschijnlijk dat door de verzonnen berichten die tientallen miljoenen Amerikanen te zien kregen op hun Facebook news feed de verkiezingen in het voordeel van Trump zijn gekanteld. Trump zelf maakte meer dan welke serieuze presidentskandidaat in het verleden ook zich tijdens de campagne schuldig aan het verspreiden van leugens en halve waarheden: volgens Politifact was 71% van de uitspraken van Trump tijdens de campagne geheel of gedeeltelijk onwaar, tegenover 24% voor Clinton.

Ook andere Westerse staten hebben in 2016 te maken gehad met desinformatie tijdens verkiezingscampagnes, met name rondom het Oekraïnereferendum in Nederland en het Brexitreferendum in Groot-Brittanië. Twee maanden vóór de overwinning van Trump constateerde The Economist al dat er sprake is van een post-truth trend in de media en nationale politiek van veel staten. Verontrustend aan de trend is niet alleen dat er schaamteloos wordt gelogen, maar ook dat er voor de daders geen negatieve consequenties aan verbonden lijken te zitten: ze komen er mee weg, en plukken er zelfs de (electorale) vruchten van.

Post-truth betekent het opgeven van een commitment aan de waarheid. Veel politici en journalisten die in principe wél gecommitteerd zijn aan de waarheid liegen af en toe (of zelfs regelmatig), maar dat is dan eerder tegen de gewoonte in, een afwijking van de norm, en als het meezit schaamt men er zich een beetje voor. Post-truth houdt een kwalitatieve verschuiving in: van een situatie waarin liegen en verzinnen uitzonderlijk is, naar één waarin het routine is, zonder bijgedachte en zonder schaamte.

Voor veel Westerse landen lijkt post-truth een nieuw verschijnsel. Voor Rusland (en ongetwijfeld veel andere landen) is post-truth echter heel gewoon. Als je wilt weten hoe post-truth er in de praktijk uit ziet, moet je kijken naar een land als Rusland.

Het verspreiden van expliciete leugens en verzinsels via de media, waaronder de staatsmedia, is in Rusland gebruikelijk. Een berucht voorbeeld van de afgelopen paar jaar is het verhaal over ‘het gekruisigde jongetje’, uitgezonden op Eerste Kanaal, het voornaamste kanaal van de Russische staatstelevisie. Volgens dit verzonnen verhaal zou, nadat de stad Slovjansk in het oosten van Oekraïne in juli 2014 werd terugveroverd op separatisten, op het centrale plein van de stad een driejarig jongetje voor de ogen van zijn moeder en een menigte mensen zijn gekruisigd. Dit moge een extreem voorbeeld zijn, maar het is geen zeldzaam voorbeeld: de dagelijkse stroom aan desinformatie op de Russische staatsmedia is als de Facebook news feed van iemand die in een post-truth bubble leeft.

Gevaarlijk aan post-truth met name is dat het dient om antipathie jegens tegenstanders te versterken. Als gevolg van de post-truth in de Russische media geloven veel Russen voor wie de staatsmedia een belangrijke bron zijn van informatievoorziening dat in Oekraïne fascisten aan de macht zijn, de Verenigde Staten samenzweren om een revolutie in Rusland te organiseren, en Europa kapot gaat door de acceptatie van homoseksualiteit.

Post-truth is ook de norm in de Russische politiek - voorzover men over politiek kan spreken - en in het openbaar bestuur. Het bekendste voorbeeld wellicht is de bewering van Poetin, Lavrov en anderen tijdens de overname van de Krim dat er geen Russische militairen bij betrokken waren, en later, tijdens de strijd in Oost-Oekraine, dat ook hier geen Russische militairen bij betrokken waren. Op latere momenten heeft Poetin toegegeven dat er wél Russische militairen betrokken waren bij de annexatie van de Krim, maar toen deed het er al weinig toe. Een ander voorbeeld is de bewering - tegen overweldigend en onweerlegbaar bewijs in - van de autoriteiten dat er geen grootschalige fraude plaatsvindt in Russische verkiezingen.

Post-truth is een misleidende term voor Rusland: het land heeft veel politici en journalisten gehad die wél gecommitteerd waren aan de waarheid, maar het heeft nooit een politieke cultuur of een mediacultuur gehad die dat in meerderheid ook waren. Het bestaan van een post-truth traditie in Rusland wijst op een fundamenteel onderscheid met - bij gebrek aan een meer bevredigende term – de Westerse traditie, dat zich ook op andere vlakken manifesteert. Corruptie, bijvoorbeeld, wordt in de meeste Westerse landen gezien als een schadelijk afwijking van normaal gedrag; in Rusland echter ís corruptie in veel opzichten normaal gedrag. Het plegen van plagiaat in de wetenschap geldt in het Westen overwegend als een grote zonde; in Rusland daarentegen kijken weinigen er van op.

Een groot deel van de verklaring voor de Russische post-truth ligt, vanzelfsprekend, in de politieke context: de autoriteiten verspreiden met opzet bepaalde desinformatie. Maar post-truth in Rusland gaat verder terug dan het presidentschap van Poetin. In de samenleving van de Sovjet-Unie waren verschillende vormen van bedrog routine. Onder het communisme deden fabrieksmanagers alsof ze de streefcijfers voor productie haalden, arbeiders deden alsof ze hard werkten, en velen deden alsof ze geloofden in het communisme (natuurlijk, sommigen geloofden écht). Voor Sovjetburgers maakte bedrog deel uit van het dagelijks leven: om mee te kunnen draaien moest je er aan mee doen. Voor Václav Havel was het dissidentschap daarom een kwestie van ‘living in truth’: eerlijk zijn tegen jezelf, en niet meer meedoen met de collectieve leugens.

Het is onwaarschijnlijk dat de post-truth van Trump de overhand krijgt in de Amerikaanse politiek of de politiek van Europese landen. Ook is het onwaarschijnlijk dat de post-truth van verzonnen nieuwsberichten standaard wordt in Amerikaanse of Europese mainstream media. Maar als het er toch van komt, dan is Rusland ons voorland.

Add a Comment

Commenting is not available in this channel entry.