Leiden Rusland Blog

Oekraïense corruptie en het Associatieverdrag

Posted on in
Oekraïense corruptie en het Associatieverdrag

De grote mate van corruptie in Oekraïne wordt vaak genoemd als reden om bij het aanstaande referendum over het Associatieverdrag met het land, tegen dit verdrag te stemmen. Maar is het beeld van de corruptie in Oekraïne wel gerechtvaardigd? En welke rol zou het corruptieprobleem moeten spelen in overwegingen om voor of tegen het verdrag te stemmen?

Eind januari publiceerde Transparency International de jaarlijkse Corruption Perceptions Index (CPI). Deze index is een overzicht van de mate van corruptie in de wereld, met bijbehorende rangschikking en scores voor een groot aantal landen. Oekraïne scoorde in de index bijna even slecht als het jaar ervoor en staat nu op plek 130 van de 168 landen die in de index opgenomen zijn. Tegenstanders van het Associatieverdrag, zoals de SP en het Burgercomité EU, hebben de scores van CPI aangegrepen om tegen het verdrag te ageren: met een land dat zo corrupt is als Oekraïne moeten we ons niet inlaten. Maar ook NRC gebruikt de scores van de CPI om aan te tonen dat Oekraïne ‘een erg corrupt land [is] waar dubieuze zakentycoons (ook wel ‘oligarchen’) veel invloed hebben op het overheidsbeleid’.

Bij de scores van de CPI moeten ten minste enkele kanttekeningen worden geplaatst. Hier wordt uitgelegd wat de belangrijkste tekortkomingen zijn van de methodologie van de CPI. Het is eigenlijk onmogelijk om de mate van corruptie te meten. De CPI is dan ook geen meting van de mate van corruptie, maar, zoals de naam van de index al aangeeft, gebaseerd op percepties van corruptie. Transparency International heeft niet zelf een enquête over corruptie gehouden of laten houden in alle 168 landen, maar gebruikt informatie over de perceptie van corruptie uit een dozijn rapporten van andere organisaties. Op basis van die informatie wordt voor ieder land een unieke score berekend. De CPI moet vooral worden gezien als een waardevol instrument om het probleem van corruptie onder de aandacht te brengen en houden, maar niet als een al te betrouwbare index van de ware mate van corruptie.

Een andere kanttekening bij de CPI is dat de percepties van corruptie de afgelopen twee jaar bestrijken. De regering van Oekraïne is na de revolutie van 2014 begonnen met het doorvoeren van ingrijpende anti-corruptiehervormingen, maar die hervormingen kosten tijd en het effect ervan is in veel gevallen niet direct merkbaar. In de percepties van corruptie waarop de CPI gebaseerd is, is het eventuele effect van de anti-corruptiehervormingen dus nog maar voor een zeer beperkt deel weerspiegeld.

Daarnaast zijn negatieve percepties van veel Oekraïeners over de mate van corruptie mogelijk te verklaren door de (wellicht té) hooggespannen verwachtingen over de strijd tegen corruptie na de revolutie van 2014. Na een revolutie verlangen veel mensen naar een radicale breuk met het verleden, en raken ze onvermijdelijk gedesillusioneerd wanneer bestaande praktijken en gewoonten weerbarstig blijken. Kijkend naar de veranderingen in het land is voor veel Oekraïeners het glas nog half vol, maar voor nog meer Oekraïeners is het glas half leeg. Dat Oekraïeners teleurgesteld zouden raken over de strijd tegen corruptie stond bijna wel vast.

Een andere mogelijke verklaring voor de sterke perceptie van corruptie onder Oekraïeners is de toegenomen media-aandacht voor het fenomeen. De media berichten dagelijks over corruptieschandalen waarin overheidsdienaren en politici op alle mogelijke niveaus betrokken zijn. De enorme mate van aandacht voor corruptie lijkt te duiden op een verschuiving in de anti-corruptienorm: corruptie wordt door een zeer groot deel van de Oekraïeners nu écht niet meer getolereerd. Oekraïeners zien bestrijding van corruptie als de op één na grootste prioriteit voor het land: na het conflict in het Oosten van het land, maar nog voor het bestrijden van de werkloosheid en het beteugelen van de inflatie. Op dit moment woedt een groot schandaal rondom de vermeende corruptie van parlementslid Kononenko, van de fractie van het verkiezingsblok van president Porosjenko. Het is moeilijk voor te stellen dat dit schandaal even grote vormen zou aannemen ten tijde van het vorig parlement. Corruptie werd toen eerder gezien als een gegeven, en er was weinig illusie dat het kon worden bestreden. Door de grote media-aandacht voor schandalen zoals die rondom Kononenko lijkt het wellicht voor veel Oekraïeners dat corruptie een even groot of zelfs groter probleem is dan voorheen.

De bestrijding van corruptie kan nooit snel genoeg of omvattend genoeg zijn, maar de Oekraiense regering lijkt op een geloofwaardige manier bezig met het aannemen van wetten en het uitvoeren van beleid dat moet gaan leiden tot een vermindering van corruptie. Veel informatie over de anti-corruptiehervormingen is hier te vinden. Bij de anti-corruptiehervormingen geldt Georgië in veel opzichten als een voorbeeld: Georgië is naast de Baltische staten het enige land in de regio waar, na de Rozenrevolutie van 2003, corruptie succesvol is aangepakt. Veel van de maatregelen die destijds in Georgië zijn genomen worden nu gekopieerd in Oekraïne. Een aansprekend voorbeeld is de verregaande vernieuwing van het politie-apparaat.

Politieke wil bij de regering geldt als cruciale voorwaarde voor het welslagen van anti-corruptiebeleid. De ongetwijfeld grote mate van corruptie in Oekraïne op dit moment is een erfenis van het wanbeleid van eerdere regeringen en het gebrek aan politieke wil van die regeringen om corruptie echt aan te pakken. Er is reden om aan te nemen dat de nodige politieke wil wél aanwezig is bij de huidige regering van Oekraïne. Met het bestaande niveau van corruptie in Oekraïne is er geen sprake van dat het land zou kunnen toetreden tot de Europese Unie. Maar zoals veel anderen ook al hebben duidelijk gemaakt gaat het Associatieverdrag niet over (voorbereiding op) toetreding. De uitvoering van het Associatieverdrag kan echter bij uitstek een positieve rol spelen bij het bestrijden van corruptie in Oekraïne. Het bestaan van het corruptieprobleem in Oekraïne zou daarom juist een reden kunnen zijn om het Associatieverdrag te steunen.

Add a Comment

Commenting is not available in this channel entry.