Leiden Rusland Blog

Hoe worden de presidentsverkiezingen in Rusland gemanipuleerd? Deel II

Posted on in
Hoe worden de presidentsverkiezingen in Rusland gemanipuleerd? Deel II

De presidentsverkiezingen van 18 maart verlopen volgens een strategie die is ontwikkeld door medewerkers van de presidentiƫle administratie. Die bestaat uit manipulatie van het deelnemersveld, van de kiezer en van de stemmen. In deel 2 van een drieluik laat Ruslandkundige Max Bader zien hoe de Russische kiezer wordt gemanipuleerd ter wille van het gewenste resultaat.

Wat is het door de autoriteiten gewenste resultaat? Om hier inzicht in te krijgen is het goed zich eerst af te vragen wat het nut is van de verkiezingen. De primaire reden dat Rusland deze verkiezingen organiseert is dat dit nu eenmaal tot de regels van het spel behoort in de wereld van vandaag. Rusland heeft deze regels aanvaard bij het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Slechts een handvol staten, waaronder China en Saoedi-Arabië, organiseert geen verkiezingen op nationaal niveau. De Russische overheid heeft met name in recente jaren laten zien dat het er niet voor terugdeinst om internationale normen te negeren, maar het zal niet zo snel zo ver gaan dat het ophoudt nationale verkiezingen te organiseren. Het organiseren van verkiezingen brengt wel de nodige kopzorgen met zich mee. Het bedenken en vervolgens uitvoeren van een verkiezingsstrategie is complex en tijdrovend. Ook kost het organiseren van verkiezingen veel geld. Dat het regime verkiezingen met enige tegenzin organiseert verklaart vermoedelijk waarom de presidentiële ambtstermijn met ingang van de aanstaande verkiezingen opgeschroefd is naar zes jaar – pas in 2024 mogen de Russen weer naar de stembus om hun staatshoofd te kiezen.

Daartegenover staat dat nationale verkiezingen een aantal voordelen met zich meebrengen. Ten eerste zijn verkiezingen een geschikte gelegenheid om de loyaliteit en effectiviteit van regionale en lokale bestuurders te testen. Zijn ze in staat en bereid om de ‘juiste’ uitslagen aan te leveren? Voorzover de verkiezingen zonder fraude verlopen bieden ze ook de mogelijkheid om te peilen wat de stemming is in het land. Er bestaan in Rusland weinig betrouwbare opiniepeilingen op regionaal of lokaal niveau. Verkiezingsuitslagen kunnen laten zien waar, bijvoorbeeld, de oppositie de meeste voeten aan de grond heeft. Vaak hebben verkiezingen ook het bijkomend voordeel dat ze de politieke oppositie verdelen in plaats van verenigen. Dit zal vermoedelijk ook het geval zijn in de aankomende presidentsverkiezingen. Een deel van de democratische oppositie zal gehoor geven aan Navalny’s oproep om niet te gaan stemmen. Een ander deel zal tóch besluiten om op een kandidaat als Sobtsjak of Javlinski te stemmen. En weer anderen zullen blanco stemmen, al was het maar om te voorkomen dat hun stembiljet wordt gebruik voor ballot-box stuffing. Verkiezingen kunnen, kortom, een geëigend middel zijn voor een verdeel-en-heersstrategie.

Het voornaamste doel van nationale verkiezingen in autoritaire staten echter is om de hegemonie van het regime te onderstrepen, en daarmee een signaal af te geven dat oppositie zinloos is. De autoriteiten slagen niet altijd in dit doel. In 2011, bijvoorbeeld, behaalde Verenigd Rusland in de Doemaverkiezingen volgens de officiële uitslagen 49% van de stemmen – in werkelijkheid kreeg de partij aanzienlijk minder stemmen – terwijl de partij in 2007 nog 64% had gekregen volgens de officiële uitslagen. De uitslag van 2011 wekte de indruk dat het regime wellicht minder effectief was in het controleren van regionale en lokale bestuurders en minder steun genoot van de bevolking dan velen veronderstelden. Wat voor resultaat wordt nagestreefd in de komende verkiezing? Het is aannemelijk dat men een resultaat voor ogen heeft dat duidelijk moet maken dat Poetin écht onaantastbaar is en dat hij zijn positie sinds zijn terugkeer naar het presidentschap in 2012 versterkt heeft. In dat geval moet een resultaat worden gehaald van meer dan de 64% die Poetin volgens de officiële uitslagen in 2012 haalde. Tegelijkertijd schrikt het regime er waarschijnlijk voor terug om een uitslag te bewerkstelligen die doet denken aan de uitslagen van presidentsverkiezingen in andere voormalige Sovjetrepublieken zoals Wit-Rusland, Azerbeidzjan, Kazachstan, Oezbekistan, Turkmenistan en Tadjizkistan, waar presidenten in de regel met meer dan tachtig of negentig procent van de stemmen winnen. Geen ‘Aziatische’ toestanden in Rusland; daarvoor vindt het het regime zichzelf te verfijnd. Sommigen beweren dat de kern van de verkiezingsstrategie van de presidentiële administratie  ‘70/70’ is, dat wil zeggen 70% stemmenpercentage bij een opkomst van 70%. Het is best voorstelbaar dat dit klopt.

Er zijn inderdaad de nodige aanwijzingen dat het regime aanstuurt op een hoge kiezersopkomst. Een hoge opkomst – volgens de officiële uitslagen – kan worden bereikt door stemgerechtigden écht naar de stembus te laten komen en door middel van fraude. In de laatste categorie vallen onder andere ballot-box stuffing en multiple voting. In het geval van ballot-box stuffing worden ongebruikte stembiljetten op de ‘juiste’ manier ingevuld en door iemand, vaak een lid van de kiescommissie, clandestien in de stembus geworpen. In het geval van multiple voting stemmen kiezers illegaal in meerdere stembureaus, wat in veel gevallen de medeplichtigheid van leden van de kiescommissie vereist. Ook kunnen eenvoudigweg de opkomstcijfers worden gefingeerd. Dit kan worden gedaan door de leden van de kiescommissie in het stembureau bij het invullen van het uitslagenprotocol, of op de plek waar de uitslagenprotocollen van de verschllende stembureaus worden samengebracht, en de uitslagen per stembureau via een computersysteem naar de Centrale Kiescommissie in Moskou worden gestuurd. Deze vormen van fraude hebben plaatsgevonden in iedere nationale verkiezing in Rusland, en zijn met name wijdverbreid geworden in de jaren 2000. Na de verkiezing bespreek ik in een stuk voor Raam op Rusland in welke mate er fraude is gepleegd in de verkiezing, en welke vormen van fraude met name veel zijn toegepast.

Op verscheidene manieren zal geprobeerd worden om mensen daarnaast écht naar de stembus te krijgen. Een relatief onschuldige manier om dit te doen is door van de verkiezingen een feestelijke aangelegenheid te maken. Vooral buiten de grote steden wordt in veel stembureaus een buffet ingericht waar kiezers voedsel en drank kunnen kopen voor prijzen die onder die van de vrije markt liggen. Ook worden potentiële kiezers gelokt met opzwepende muziek uit geluidsinstallaties. Het creëren van een feestelijke sfeer in stembureaus is een traditie die stamt uit de Sovjet-Unie. Er wordt op onorthodoxe wijze reclame gemaakt voor de verkiezingen: aankondigingen voor de verkiezingen zijn gesignaleerd op andere plastic zakjes en melkpakken. Een manier om de opkomst te verhogen die in het bijzonder bij de aanstaande presidentsverkiezingen lijkt te zullen gaan worden toegepast is het organiseren van referenda. Er zijn veel meldingen over gemeentes die gelijktijdig met de presidentsverkiezingen een referendum organiseren over een lokale kwestie. Ook zijn er meldingen van plekken waar op verkiezingdag een schoolevenement wordt georganiseerd. Aangezien veel stembureaus zich in scholen bevinden zullen veel ouders op de verkiezingsdag – in Rusland altijd een zondag – dus hoe dan ook in een stembureau komen, en kunnen daar dan meteen stemmen.

Een meer kwalijke manier om de opkomst op te krikken is door stemgerechtigden bang te maken met het vooruitzicht van een sanctie ingeval niet aan de ‘burgerplicht’ wordt voldaan. Dit soort dreigementen kunnen gericht zijn tegen individuen of tegen alle werknemers van een bepaalde instelling of bedrijf. In het geval van individuen gaat het veelal om dreiging met ontslag. In het geval van de werknemers van een instelling of bedrijf kan het bijvoorbeeld gaan om onthouding van financiering. Het zou niet mogelijk moeten zijn om na te gaan wie er gestemd heeft (en op welke partij of kandidaat) maar men kan niet altijd zeker van zijn zaak zijn. Het kan bijvoorbeeld zo zijn dat leden van een kiescommissie gegevens over wie gestemd heeft doorspelen. Belanghebbende partijen kunnen ook controleren wie gestemd heeft door mensen te dwingen een foto te nemen van hun stembiljet en die op te sturen, of door ze te dwingen buiten het stembureau zich te melden bij een persoon die de namen van kiezers opschrijft. Over dit soort intimidatie word niet vaak bericht in de traditionele media; wat we hier over weten is gebaseerd op berichten op sociale media en op bijvoorbeeld de Karta Naroesjenij (Kaart van Schendingen), een website waar burgers anoniem over verkiezingsfraude en andere vormen van manipulatie kunnen berichten.

Naast een hoge opkomst is de verkiezingsstrategie van de presidentiële administratie vanzelfsprekend gericht op een hoog - maar ook weer niet té hoog - stemmenpercentage voor de president. Ook hier geldt dat men een hoog stemmenpercentage kan bereiken door mensen écht op de president te laten stemmen en door fraude te plegen. Dit laatste kan, net als in het geval van fraude om de opkomst omhoog te krijgen, worden gedaan door middel van ballot-box stuffing en multiple voting. Een andere vorm van fraude die kan worden toegepast om een hoog stemmenpercentage te genereren is carousel voting. Bij carousel voting staat voor het stembureau iemand met een stembiljet waarop in dit geval het hokje voor Poetin is aangekruist. Deze persoon geeft dit stembiljet aan een deelnemer van de carousel met de instructie om uit het stembureau met een leeg stembiljet terug te keren en dit te overhandigen aan de organisator van de carousel. Op deze manier weet de organisator van de carousel zeker dat op Poetin is gestemd. Nog een manier om op illegale wijze Poetins stemmenpercentage te verhogen is door ‘fouten’ te maken bij het tellen van de stemmen. Stemmen voor andere kandidaten dan Poetin worden in dit scenario simpelweg bij die voor Poetin gevoegd. Verder kunnen net, ongeveer zoals bij fraude die wordt gepleegd om de opkomst omhoog te krijgen kunnen, ook de stemmenaantallen voor Poetin worden gefingeerd, in het stembureau of in het districtskantoor waar de uitslagen in het computersysteem worden ingevoerd.

Er zijn goede redenen om te veronderstellen dat een groot percentage van de kiezers hoe dan ook op Poetin zal stemmen. Eén van die redenen is dat er geen kandidaten zijn die een sterke alternatieve campagne kunnen of willen voeren. Het deelnemersveld is in hoge mate gemanipuleerd: er doen alleen kandidaten mee die door de autoriteiten ongevaarlijk worden geacht. Bovendien wordt Poetins beleid, als we opiniepeilingen kunnen geloven, door een ruime meerderheid van de Russen gesteund. We weten echter dat wie aangeeft Poetins beleid te steunen nog niet automatisch op hem stemt. In 2012, toen Poetin ook populair was, nam volgens de officiële uitslagen 41% van de stemgerechtigde Russen de moeite om op hem te stemmen, en gelet op grootschalige verkiezingsfraude lag dit percentage waarschijnlijk niet hoger dan dertig procent. De Russen hebben genoeg objectieve redenen om niet op Poetin te stemmen. Het gaat niet goed met het land. De economie groeit weer een beetje na enkele jaren van stagnatie, maar veel minder hard dan de wereldeconomie. Lange tijd werd Ruslands economische wederopleving als één van de Poetins verdiensten gepresenteerd, maar dat is allang niet meer houdbaar. Van 1999 tot 2008 groeide de economie hard, maar sindsdien zit de klad erin. Met weinig vrienden en al helemaal geen bondgenoten is het land geïsoleerd in de internationale politiek. Een groot aantal staten heeft sancties tegen het land uitgevaardigd, en Rusland mocht niet meedoen aan de Winterspelen. De grootschalige corruptie ondermijnt economische ontwikkeling en het vertrouwen in het openbaar bestuur. Veel meer burgers dan voorheen zijn zich in de laatste paar jaar bewust geworden van de corruptie, mede dankzij de onthullingen van Aleksej Navalny en zijn team.

De autoriteiten zien zich alles bij elkaar toch wel gedwongen om mensen ervan te overtuigen dat ze op de president moeten stemmen. Vanzelfsprekend spelen de media hierbij een centrale rol. Potentiële kiezers worden vooral via de staatstelevisie met een aantal terugkerende narratieven beïnvloed. Een erg versleten maar nog steeds veelgebruikt narratief is dat waarbij een vergelijking wordt gemaakt tussen Rusland nu en Rusland in de jaren negentig, waarbij het contrast aan Poetin wordt toegeschreven. Het belangrijkste element in het contrast tussen Rusland nu en in de jaren negentig is de grotere welvaart. Dat de grotere welvaart in hoofdzaak te verklaren is door de veel hogere olieprijs in de jaren 2000 (vergeleken met de jaren negentig) wordt vanzelfsprekend verzwegen. Nu de economie enkele jaren door een periode van stagnatie is gegaan zal het wellicht moeilijker worden om het narratief over Poetin als brenger van welvaart effectief uit te venten. Een ander narratief op de staatstelevisie concentreert zich op de politieke stabiliteit van Rusland, waarbij dan met name het contrast met het politiek onrustige Oekraïne wordt benadrukt. In dit narratief staat stemmen tegen Poetin of niet stemmen gelijk aan stemmen voor chaos en instabiliteit. Een derde narratief wijst op de ervaring die Poetin in de loop van zijn inmiddels bijna twintigjarige - als we 2008-2012 meetellen – leiderschap van Rusland heeft opgedaan. Géén van zijn tegenstrevers in de presidentsverkiezingen heeft noemenswaardige ervaring in het landsbestuur. Alleen Poetin heeft de vereiste ervaring om het land te besturen en te vertegenwoordigen in de internationale politiek waarin het is omringd door vijanden. Tenslotte zal op verschillende momenten in de weken vóór de verkiezingen de mogelijkheid te baat worden genomen om de Russen te herinneren aan de zeer populaire annexatie van de Krim. De presidentsverkiezingen vinden - waarschijnlijk niet toevallig - plaats op de vierde verjaardag van de annexatie, waardoor de staatstelevisie een uitgelezen gelegenheid heeft om te wijzen op de rol die Poetin heeft gespeeld bij het annexeren van de Krim.

Dit is deel 2 van een drieluik. In het eerste artikel behandelde Max Bader de manipulatie van het deelnemersveld. Na de verkiezingen van 18 maart zal hij hier schrijven over de verkiezingsfraude op de dag zelf. Dit artikel verscheen eerder in aangepaste vorm op Raam op Rusland.

Add a Comment

Commenting is not available in this channel entry.