Leiden Rusland Blog

Hoe het einde van de Koude Oorlog toch geen Warme Vrede werd

Posted on in
Hoe het einde van de Koude Oorlog toch geen Warme Vrede werd

De internationale relaties met Rusland zijn het afgelopen jaar beroerder geworden dan wat kortgeleden zelfs de grootste pessimist voor mogelijk had gehouden. Hoe hebben we ons zo in de nesten kunnen werken? En dat vijfentwintig jaar na de val van de Muur, toen het IJzeren Gordijn werd neergehaald, Oost-Europa zich ontdeed van dictatuur en de supermachten een jaar later in Parijs het vredesverdrag tekenden waarmee zowel de Tweede Wereldoorlog als de Koude Oorlog definitief werd afgesloten. Maar nu lijken de angstige tijden van weleer te herleven met het machtsvertoon tussen Oost en West van troepenbewegingen aan de grens, inmengingen over de grens en harde verwijten plus sancties over en weer.

Russische agressie

Op het eerste gezicht is de oorzaak van de huidige problemen eenvoudig. Rusland is hiervoor verantwoordelijk en krijgt ook de schuld. Althans, zo luidt de gangbare consensus van regeringen en publieke opinies in het Westen. De crisis in Oekraïne is immers het gevolg van president Poetins agressieve politiek in de voormalige Sovjetrepublieken. De annexatie van de Krim is het bewijs voor de kwade bedoelingen van Rusland om het voormalige Sovjetterritorium te heroveren. En het neerhalen van vlucht MH17 toont aan dat deze regering voor geen enkel middel terugdeinst om haar doelen te bereiken. Rusland heeft de ontmanteling van de Sovjetunie in 1991 nooit kunnen verkroppen en het huidige revanchisme is hiervan een logisch gevolg. President Poetin is in dit streven doorgeslagen en heeft zelfs het contact met de realiteit verloren. Het Westen kan daarom niet anders doen dan passende tegenmaatregelen nemen. En volgens de sommige experts had dit al veel eerder en veel harder gemoeten.

Westerse provocatie

Toch knaagt er iets. Het is wellicht wat al te gemakkelijk om het zo met elkaar eens te zijn dat de schuld bij de tegenstander ligt en ons Westers bondgenootschap geen enkele blaam treft. Hoe ziet de situatie eruit vanaf de andere kant? Vanuit Moskou gezien werd Vrede van Parijs een teleurstelling. Rusland slikte de hereniging van Duitsland, trok het Rode Leger terug uit Oost-Europa, hief het Warschaupact op en hoopte er het beste van. Meer zat er voor de Russen op dat moment niet in want het land was als gevolg van de perestrojka te zeer verzwakt, verdeeld en verarmd om te kunnen onderhanden over de toekomst. Men hoopte op genadebrood in de vorm van economische steun, politieke samenwerking en aandacht voor Ruslands belangen. Het mocht niet zo zijn. Rusland moest met lede ogen toezien hoe Oost-Europa zich bij West-Europa aansloot in de EU, hoe Warschaupactlanden en de Baltische staten overgingen in de NAVO en hoe de Verenigde Staten zich een hegemoniale rol toe-eigende als zelfgerechtvaardigde wereldwijde militaire interventiemacht. NAVO-bommen vielen op Belgrado in het jaar dat Poetin het roer overnam in Rusland.

Het Kremlin is deze ontwikkeling gaan ervaren als verontrustend, zo niet bedreigend. De Nieuwe Wereldorde van na de Koude Oorlog was een asymmetrische. Het Westen kon opereren vanuit een positie van overmacht, het had de Koude Oorlog gewonnen. Met Rusland hoefde geen rekening gehouden te worden, het telde niet meer mee als wereldmacht. In de kwesties van Kosovo, de uitbreiding van de NAVO, de annulering van het ABM-verdrag, de introductie van starwars, de geallieerde interventies in Afghanistan, Irak, Libië; telkenmale voelde Rusland zich buitengesloten. De situatie werd nog penibeler in 2008 met de aankondiging van de NAVO verder te willen uitbreiden onder de neus van Rusland in Georgië en Oekraïne. De Augustusoorlog in Zuid-Ossetië was een eerste waarschuwing dat het uit de hand liep. Daar kwamen vorig jaar nog eens bij de economische druk van de EU op Oekraïne om voor het Westen te kiezen, en vervolgens de politieke steunbetuiging van Amerikaanse en Europese politici en ngo’s voor de opstand van Euromajdan tegen de pro-Russische regering van Janoekovitsj. Toen Oekraïne in een Westers bolwerk leek te zullen veranderen, zag Poetin zich genoodzaakt in te grijpen, met alle trieste gevolgen van dien.

Gemiste kans

Het Westen verwijt nu Poetin te denken en te handelen volgens achterhaalde principes van territoriale invloedsferen en militaire machtspolitiek. Maar vanuit Ruslands perspectief is dat nu juist precies wat het Westen zelf sinds de Koude Oorlog in praktijk heeft gebracht. Met politieke, economische en morele middelen heeft het Westen zijn overmacht ten volle uitgebuit. Genegeerd en in de hoek gedreven begint Rusland wild van zich af te bijten. De tragiek van de huidige crisis berust in het feit dat het gemakkelijker bleek de oorlog te winnen dan de vrede te bewaren.

In het verleden van de afgelopen vijfentwintig jaar heeft het Westen de kans laten ontglippen om met Rusland een evenwichtige en op wederzijds vertrouwen gebaseerde relatie op te bouwen. Nu bevinden beide kampen zich op een heilloze weg van confrontatie en escalatie, wat in de eerste plaats ten koste gaat van de speelbal Oekraïne. Laat het naderende kerstreces de strijdende partijen tot bezinning brengen en doen inbinden, zodat én Oekraïne én de Europese vrede alsnog een kans van slagen kunnen krijgen in de toekomst.

Add a Comment

Commenting is not available in this channel entry.