Leiden Rusland Blog

Het Trojaanse Woord: taal als verpakking van cultuur

Posted on in
Het Trojaanse Woord: taal als verpakking van cultuur

Een vraag die we vaak stellen wanneer we een spreker van een exotische taal ontmoeten is: 'Hoe zeg je in jouw taal...' waarbij negen van de tien keer de puntjes worden ingevuld door hallo, dankjewel, alsjeblieft of een ander sociaal smeermiddel. Maar stel je deze vraag aan een spreker van het Dolgan, dan valt er eerst een verwarde stilte. Handig als dit soort beleefdheidsformules zijn bij een snelle kennismaking, universeel zijn ze niet.

Na een aarzeling zal de spreker van het Dolgan (Turkse taalfamilie, gesproken in noord Siberië) toch antwoorden, maar degene die zijn eerste Turkse woorden verwacht komt bedrogen uit: doroobo 'hallo', pahïbo 'dankjewel' en pahalsta voor 'alsjeblieft' zijn onmiskenbaar leenwoorden uit het Russisch die na een fonologische aanpassing geïntegreerd zijn geraakt in het Dolgan (zie Russisch zdorovo 'hallo', spasibo 'dank je wel', požaluista 'alsjeblieft'). Het lexicon van het Dolgan (en alle andere inheemse talen van Siberië) bevat veel leenwoorden uit het Russisch, in het bijzonder woorden die afkomstig zijn uit het gedachtenerfgoed van de Sovjet Unie (kolchoz, soviet, kommunism, faktoria, etc.) maar ook oudere woorden die verraden welke producten nieuw waren voor de Siberiërs toen de Russen arriveerden in de zestiende eeuw, zoals suiker en brood. Toch is de categorie van beleefdheidsformules iets bijzonders, omdat deze uitingen niet alleen getuigen van een nieuw object of een nieuw idee, maar van de introductie van een nieuw pragmatisch domein: was het voorheen niet gebruikelijk om veel met woorden te bedanken en continu te groeten[1], nu is dit de nieuwe sociale norm, die een gevolg is van de invoer van de uitdrukkingen zelf. Met de beleefdheidsformules is dus niet alleen een Russisch woord de Dolgangemeenschap binnengedrongen, maar ook een stukje van de Russische omgangsvormen, wat zich laat verklaren door de groeiende dominantie van de Russische taal en cultuur in de regio.

 Taboe

 In andere gevallen bestaan er in de inheemse taal weldegelijk gangbare linguïstische middelen om een onderwerp te bespreken, maar zijn deze eenvoudig taboe. Zo is het in de Dolgan cultuur niet de bedoeling dat volwassenen kinderen expliciet complimenten geven. Dit heeft niets te maken met of een gebrek aan liefde, trots, of waardering voor kinderen, in tegendeel: kinderen worden gezien als de grootste trots van de samenleving, maar het rondbazuinen van complimenten zou het noodlot uitdagen en ongeluk brengen. Daarom moet de onopvallende positie van kinderen ze juist beschermen. Expliciete lofuitingen, zoals het bij ons vaak gehoorde 'goed zo!' of 'wat zie je er goed uit!', worden daarom vermeden, wat in zekere zin te vergelijken is met onze eigen gewoonte om even iets 'af te kloppen' als we het noodlot niet willen tarten.

Er zijn echter verbazend eenvoudige manieren om dit taboe te omzeilen, en éen daarvan spant de kroon: spreek gewoon Russisch! Het gebruik van Russische uitdrukkingen als molodets 'goed gedaan' of umnitsa 'knapperd', die uitsluitend gebruikt worden als compliment, zijn in gesprekken tussen Dolgans is dan ook zeker geen zeldzaamheid:

  
(1) onton kiːr-de:                 molodies,        χajdaχ   enigin         gïn-ïaχ-pït-ïj?
      then     enter-PST.3SG  well.done.R      how       2.SG.ACC   do-FUT.PTC-1PL-Q
    "Toen kwam hij binnen: goed zo, wat gaan we met jou doen?"

Iets vergelijkbaars geldt voor het gebruik van scheldwoorden. Hoewel sprekers van beide talen zullen claimen dat er in geen enkele taal grover gescholden wordt dan in de hunne, rust er voor de Dolgans een veel groter taboe op de Dolgan scheldwoorden dan op Russische, en van de laatste categorie bedient men zich dan ook royaal.

Enerzijds kan het veelvuldig gebruik van Russische woorden in deze twee domeinen verklaard worden door het feit dat het complimenteren van kinderen in de Russische cultuur geen taboe is, en men, door de Russische taal te gebruiken een brug slaat naar deze andere cultuur, waardoor men de eigen regels niet overtreedt. Anderzijds wellicht door het feit dat het gebruik van een tweede taal, hoe bekend ook, een zekere afstand creëert tot de inhoud. Dit kan verklaren waarom voor een spreker van het Dolgan Russische scheldwoorden minder hard aankomen dan Dolgan scheldwoorden, en deze daarom in meer contexten voorkomen.[3]

 Vrijbrief

 Het is duidelijk dat het gebruik van dit soort Russische woorden in het Dolgan meer is dan het kopiëren van een droge lexicale vorm. De lexicale vorm blijkt toegang te bieden tot een compleet ander pragmatisch systeem (zoals beleefdheidsformules), en geeft een spreker zelfs een tijdelijke vrijbrief tot het aannemen van andere culturele normen (zoals het geven van complimenten en het gebruik van scheldwoorden). Opnieuw een bevestiging dat het gebruik van leenwoorden meer is dan labels plakken en lexicale 'gaten' dichten. Een bewust gebruik van de beide talen lijkt sprekers niet alleen de mogelijkheid te geven om gebruik te maken van twee verschillende lexicons, maar ook om deel te zijn van twee culturele systemen, ieder met zijn eigen regels, waarden en normen, wat zelfs kan betekenen dat het doorbreken van taboes acceptabel wordt.

 

 



[1] De Dolgans hebben wel degelijk andere uitingen van beleefdheid, maar deze zijn te uitgebreid om hier op in te gaan.

[2] In het Russische becijferingssysteem is een vijf het beste.

[3] Een vergelijkbaar onderscheid is te maken voor het gebruik van Engelse en Nederlandse scheldwoorden in het Nederlands.

Add a Comment

Name (required)

E-mail (required)

Your own avatar? Go to www.gravatar.com

Remember me
Notify me by e-mail about comments