Leiden Rusland Blog

Het ontleden van Russische propaganda: de drogreden

Posted on in
Het ontleden van Russische propaganda: de drogreden

In een opiniestuk in de Volkskrant van 8 april heb ik aangegeven hoe het Westen zou moeten reageren op Russische propaganda. Ik noemde ook drie redenen waarom de Russische propaganda zo effectief is.

Ten eerste wordt de propaganda zeer professioneel bedreven in een bijna volledig door de staat gecontroleerd medialandschap, waarbij men niet schuwt onwaarheden te verkondigen. Ten tweede speelt de propaganda handig in op een voedingsbodem van miskenning. Ten slotte kan Rusland er in veel gevallen op wijzen dat het Westen met twee maten meet en dus hypocriet is. Wat in dit artikel niet aan bod is gekomen, is dat in deze propaganda het gebruik van verschillende soorten drogredenen een grote rol speelt.

Stroman en ad hominem

Een goed voorbeeld van het gebruik van een drogreden is hoe de woordvoerder van het Witte Huis Jen Psaki in de Russische media woorden in de mond krijgt gelegd die ze niet heeft gebruikt en dan belachelijk wordt gemaakt. Met andere woorden: ze wordt als stroman gebruikt. Een bron van vermaak is haar vermeende gebrek aan aardrijkskundige kennis. Zo zou Psaki volgens de Russische tv en het staatspersbureau RIA Novosti gezegd hebben dat er in de regio Rostov geen vluchtelingen waren uit Oekraïne, maar dat dit toeristen waren die daar kwamen voor de frisse berglucht. Ook zou ze volgens de Russische tv gezegd hebben dat de VS indien nodig hun vloot naar de kust van Wit-Rusland zou sturen. Waarna Psaki meteen bespot kon worden, al was het maar omdat er in Rostov geen bergen zijn en in Wit-Rusland geen kust.    

Er zijn ook gevallen waarbij Psaki belachelijk wordt gemaakt om dingen die ze wél heeft gezegd. Toen ze bijvoorbeeld in mei 2014 aangaf dat er bij het referendum voor de onafhankelijkheid van de provincies Donetsk en Loegansk in Oost-Oekraïne allerlei ongeregeldheden hadden plaatsgevonden gebruikte ze onder andere de term ‘carousel voting’. Deze term wijst op de praktijk dat mensen geronseld worden om op verschillende plekken te stemmen. Bij navraag door een journalist bleek echter dat ze niet meteen kon zeggen wat ‘carousel voting’ betekent. In de Russische media werd dit meteen aangegrepen om Psaki neer te zetten als een onnozele en incompetente vrouw die nooit serieus genomen hoeft te worden onafhankelijk van wat ze zegt of bedoelt. De journalist Dmitri Kiselev introduceerde zelfs de term ‘psaking’ voor iemand die zonder enige schaamte ongefundeerde en tegenstrijdige uitspraken doet en gebruikt deze term op de Russische staatstelevisie. Dit is een duidelijke vorm van de ad homimen (‘op de man’) drogreden, waarbij de aandacht van de argumentatie – bijvoorbeeld of er nou sprake is van ‘carousel voting’ of niet – wordt afgeleid door de persoon aan te vallen.

Autoriteitsargument

Vaak wordt in de Russische media voor de duiding van het nieuws een westerse autoriteit of expert aangehaald die op een ‘objectieve’ manier de zaken duidt, en daarbij het Westen bekritiseert. In veel gevallen gaat het om niet-Russen die in hun eigen land niet als expert worden gezien of in ieder geval een eenzijdig pro-Russisch standpunt verkondigen. Anders dan in de westerse media kunnen ze in Rusland hun verhaal doen zonder dat er kritische vragen worden gesteld, en bovendien ontleent het optreden in de Russische media hun in eigen land in bepaalde kringen ook weer extra status en autoriteit. Een win-win situatie dus. In mijn stuk in de Volkskrant noemde ik Joost Niemöller die in de Russische media wordt aangehaald als autoriteit en expert als het gaat om de vraag wie de MH17 heeft neergehaald. Niemöller is een Nederlandse blogger en columnist die een boek geschreven heeft waarin hij beweert dat de MH17 hoogst waarschijnlijk is neerschoten door een Oekraïens vliegtuig. Volgens hem heeft Nederland vervolgens een doofpotdeal met Kiev gesloten om de Oekraïense betrokkenheid te verdoezelen.

Een ander voorbeeld noemde ik eerder in mijn artikel in de NRC van 12 maart. Daarin verwees ik naar een interview op de staatsnieuwssite RIA Novosti over de Letse minister van buitenlandse zaken Rinkevics. Hierin wordt een Letse ‘politicoloog’ aangehaald die de minister valselijk ervan beschuldigt betrokken geweest te zijn bij een verschrikkelijk pedofilieschandaal, en die verder stelt dat de coming out van Rinkevics een signaal is dat ‘de ‘homo-maffia’ als onderdeel van de regerende macht besloten heeft naar buiten te treden en openlijk hun aanspraak op de macht kenbaar te maken. Het zou ongetwijfeld te ver zijn gegaan deze dingen te laten zeggen door iemand die verbonden is aan de Russische staat. Door dit soort zaken door een iemand ‘van buiten’ te laten zeggen dekt men zich in en laat men bovendien zien dat er ook elders steun is voor de Russische visie.  Maar belangrijker nog: men leunt op iemands autoriteit om een bepaald standpunt te onderbouwen. Omdat de boodschap, argumentatie, bewijsvoering en expertise van de autoriteit door de Russische media daarbij niet kritisch bekeken wordt is er sprake van een drogreden.

Verschuilen achter andermans woorden

Het zich verschuilen achter andermans woorden is overigens een veelbeproefd middel van de Russische staatsmedia. Een pregnant voorbeeld is hoe de Russische staatstelevisie een vluchteling uit Oost-Oekraïne interviewt om te illustreren hoe wreed het Oekraïense leger is. Deze vrouw vertelt dat ze gezien heeft hoe een driejarig jongetje voor de ogen van zijn moeder als Jezus wordt gekruisigd op een plein.  Dit verhaal is zo extreem dat in de westerse en Russische onafhankelijke media al snel het idee ontstaat dat het een valse getuigenis is, al dan niet met opzet van de Russische staatstelevisie. Op de Russische onafhankelijke zender Dozjdj wordt de plaatsvervangend minister van communicatie en media Aleksej Volin hiernaar gevraagd. Die stelt echter dat de televisiezender gewoon een interview heeft gehouden en dat heeft uitgezonden conform alle normen, regels en criteria van de journalistieke ethiek. Omdat het interview met de vrouw als argument wordt gebruikt om een standpunt te ondersteunen (het Oekraïense leger is wreed) en de waarheid ervan niet ter discussie wordt gesteld is echter duidelijk dat de Russische staatstelevisie in dit geval propaganda en dus geen journalistiek bedrijft.

Goed opletten: een drogreden!

Dat er sprake is van een drogreden valt niet altijd direct op. Om te bepalen of iets een drogreden is moet je daarom vaak goed kijken naar wat er precies gezegd wordt en waarom. Als voorbeeld van niet meteen zichtbare drogredenen haal ik de reactie aan van een zekere “Rob_K” op mijn artikel in de Volkskrant. Hoewel het hier niet gaat om informatie uit de Russische media, zijn de toon en inhoud van het bericht daar wel mee vergelijkbaar en dus interessant om eens beter te bekijken.

In mijn artikel stel ik dat de Russische door de staat gecontroleerde media zich schuldig maakt aan propaganda, d.w.z. de Russische staat verstrekt via verschillende massamedia eenzijdige, vaak misleidende en ook vaak foutieve informatie, die niet gericht is op het aanzetten tot kritisch nadenken, maar alleen het eigen politieke doel dient. Als reactie hierop schrijft Rob_K dat je de Russische media alleen kunt verwijten dat ze net zo speculatief zijn als de westerse media:

“Rob_K (8 april 2015)

Op 11 september zei de voormalig commandant van de Russische luchtmacht Deynekin in Ria Novosti dat de voorlopige conclusie uit het onderzoeksrapport inderdaad op een Buk zouden kunnen wijzen. Hij zei ook dat dat eenvoudig was vast te stellen door metaal deeltjes te onderzoeken, die bijvoorbeeld in de stoffelijke resten zouden moeten zijn terug te vinden. Als Fortuin beter had opgelet, zou hij weten dat de Russen zowel informatie over de aanwezigheid van een vliegtuig, als van Oekraïense Buks. Wat je de Russische media kunt verwijten is dat zij net zo speculatief zijn als die in het Westen.”

In deze reactie gaat Rob_K voorbij aan allerlei punten die ik in mijn opiniestuk in de Volkskrant noem m.b.t. de Russische propaganda, zoals de leugens over Psaki of het belachelijk maken van haar, het clipje ‘Ja Russkij Okkupant’ met zijn felle antiwesterse inhoud, en de Russische agitprop waarbij de bevolking wordt opgezweept om zich achter het Russische beleid te scharen. Hij richt zich op slechts één punt, en wel op de berichtgeving over de MH17. Door selectief op een bepaald punt in te gaan, kan hij ten onrechte concluderen dat er in Rusland slechts sprake is van speculatieve berichtgeving (in plaats van propaganda). Zo haalt hij de krenten uit de pap en laat hij de meest evidente voorbeelden van propaganda onbesproken. Deze drogreden wordt wel cherry picking genoemd.

Maar laten we voor de goede orde kijken naar de casus MH17. In mijn opiniestuk stel ik dat Rusland eenzijdig bericht over de vraag wie de MH17 heeft neergeschoten, nieuwe informatie negeert en vooralsnog het standpunt heeft dat de MH17 is neergeschoten door een Oekraïens vliegtuig. Rob_K is het daar niet mee eens en schrijft dat als ik beter had opgelet (ad hominem!) ik had kunnen weten dat in de Russische media informatie is besproken die wijst op de betrokkenheid van dan wel een Oekraïens vliegtuig dan wel een Oekraïense BUK. Het alleen wijzen op de Oekraïense betrokkenheid is echter een vorm van eenzijdige berichtgeving, zeker gezien het feit dat er mogelijke bewijzen zijn dat juist de separatisten en misschien zelfs Russische ex-militairen betrokken zijn. Of het nu gaat om een vliegtuig of een BUK is dus in dit kader niet relevant. Rob_K gaat daarbij ook niet in op mijn opmerking in de Volkskrant dat in de Russische media deze informatie wordt genegeerd of als leugen wordt afgedaan, zoals bijvoorbeeld in het volgende fragment van de krant gazeta.ru op 1 april:

“De directeur van het Centrum voor analyse van internationale wapenhandel, ex-voorzitter van de Maatschappelijk raad van het ministerie van defensie Igor Korottsjenko noemde de video met een opname van de luchtdoelraket “BUK”, gepubliceerd door het Nederlandse OM, desinformatie.”

Kortom: als lezer word je door de reactie van Rob_K op het verkeerde been gezet doordat hij lijkt te ageren tegen mijn stelling (‘de Russische media bericht eenzijdig over de MH17 en negeert nieuwe informatie’) maar argumentatie aandraagt die irrelevant is en juist bedoeld lijkt om de aandacht af te leiden van het eigenlijke onderwerp. Een drogreden dus.

Verwarring en suggestie: Russische berichtgeving over MH17

Het is desalniettemin zinvol iets dieper in te gaan op de claim van Rob_K dat de Russen steeds twee scenario’s hebben aangedragen: de MH17 is neergeschoten door een Oekraïens vliegtuig óf door een Oekraïense BUK. Volgens hem is mijn stelling dat het voorlopige officiële Russische standpunt is dat de MH17 is neergeschoten door een Oekraïens vliegtuig daarom dus onjuist. Maar hoe zit dat nu precies?

Als je kijkt naar de Russische verklaringen is duidelijk een verschuiving te zien, hoewel de berichtgeving niet eenduidig en consistent is. Op 17 juli 2014 – de dag van de crash – wordt bijvoorbeeld via RIA Novosti gesteld dat er informatie is dat de MH17 is neergeschoten door een Oekraïense BUK. Dit wordt ook een aantal dagen erna herhaald door bijvoorbeeld INTERFAKS.  Een verdere onderbouwing wordt gegeven in een bericht van 10 september 2014 op de site van RIA Novosti.  Daarin stelt generaal Dejnekin dat de theorie van de BUK zeer goed mogelijk is en ook goed geverifieerd kan worden. Opvallend genoeg stelt hij ook dat de MH17 niet door een militair vliegtuig van het type Su-27 uit de lucht kan zijn geschoten omdat dit soort vliegtuigen zich op het moment van de crash zich niet in de omgeving bevonden. Het interview sluit af met de conclusie dat Russische deskundigen beweren dat de militaire operaties van de Oekraïners heel goed verantwoordelijk kunnen zijn voor het uit de lucht schieten van de MH17.

Tot zover dus de BUK. Op 21 juli wordt namelijk echter ook door de Russische overheid gezegd dat er ten tijde van de crash ook een Oekraïense Su-25 in de buurt was, waarbij de suggestie wordt gewekt dat dit vliegtuig goed verantwoordelijk zou kunnen zijn voor de crash. Eind 2014 wordt opeens de nadruk eenzijdig gelegd op deze theorie. Op 22 december wordt namelijk in de krant Komsomolskaja pravda een geheime getuige aangehaald die een Oekraïens vliegtuig type Su-25 als schuldige aanwijst. De MH17 zou door een zekere kapitein Volosjin zijn neergeschoten omdat het zich ‘op het verkeerde moment op de verkeerde plaats’ bevond. Op 23 december meldt INTERFAKS dat de Russische overheid deze getuigenis zal verifiëren en op 24 december meldt Russia Today dat via de leugendetector inderdaad is vastgesteld dat de getuigenis echt is. Dezelfde dag verschijnt een interview met Joost Niemöller op de site van TASS met de kop ‘Auteur van boek over de tragedie is van mening dat de boven Donetsk neergestorte Boeing werd neergeschoten door een oorlogsvliegtuig’. In dit artikel wordt de eerder genoemde theorie van de BUK door hem afgedaan als uiterst onwaarschijnlijk en wordt ook gesteld dat er geen enkel bewijs is dat de separatisten betrokken zijn bij het neerschieten (met  daardoor de suggestie dat het een Oekraïens vliegtuig geweest moet zijn). Iets meer dan twee maanden later (19 maart 2015) wordt dit standpunt ook uitgedragen door minister van buitenlandse zaken Lavrov via het staatspersbureau TASS:

“Lavrov herinnerde eraan dat er een getuige is die op één van de militaire vliegvelden in Oekraïne werkte en die ook voor de camera heeft getuigd dat op die dag een militair vliegtuig uitvloog voor een opdracht en zonder één raket terugkeerde. En dit ondanks het feit dat de Oekraïense autoriteiten herhaaldelijk hebben verzekerd dat er die dag geen vluchten zijn geweest van militaire vliegtuigen.”

Deze informatie van Lavrov wordt later herhaald in een artikel op de RIA Novosti van 27-03-2015. In beide gevallen wordt dus niets meer gezegd over de mogelijkheid van een BUK. Interessant is wel dat op 30 maart, dus na het verschijnen van de nieuwe informatie van het internationale onderzoeksteam, nog een stuk verschijnt op RIA Novosti waarin de informatie van het internationale onderzoeksteam gebracht wordt als een beschuldiging van Kiev, met de kop ‘Kiev beschuldigt de opstandelingen opnieuw van het neerhalen van de Boeing in Donbass.’ In dit stuk wordt wel weer teruggegrepen op de oudere informatie die zou wijzen op een Oekraïense BUK. Daarnaast wordt ook nog steeds het Oekraïense vliegtuig type Su-25 genoemd:

“Moskou heeft verschillende malen verklaard dat Rusland geen wapens aan de opstandelingen levert, en dat in het oosten van de Oekraïne geen Russische soldaten zijn, of welke speciale eenheden dan ook. Eerder publiceerde het Russische ministerie van defensie foto’s gemaakt door satellieten op de dag van de tragedie. Door middel van objectieve controle werd op de dag van 17 juli een verhoogde activiteit waargenomen van een Oekraïense RLS 9S18 “Kupol” ZRK “Buk” (…). Volgens dezelfde gegevens bevond zich ten tijde van het neerstorten van het vliegtuig op een afstand van 3-4 kilometers van het vliegtuig een Oekraïens vliegtuig Su-25.”

En ten slotte treedt op 3 april 2014 Joost Niemöller weer op bij het staatspersbureau TASS en stelt dat het onderzoek van het internationale onderzoeksteam volledig leunt op informatie van de Oekraïnse geheime dienst en daarmee onbetrouwbaar is of zelfs gezien moet worden als propaganda. Hij wijst er daarbij zoals eerder op dat de alternatieve scenario’s die de Russen hebben aangedragen (m.a.w. een Oekraïens oorlogsvliegtuig) worden genegeerd.

De informatie van de Russische overheid via de staatsmedia is kortom verwarrend omdat die niet erg consequent is. Uitspraken van de Russische overheid, bijvoorbeeld bij monde van Lavrov, worden daarbij afgewisseld met soms conflicterende uitspraken van zogenaamde buitenlandse experts zoals Joost Niemöller of met uitspraken van militaire experts. Daarbij is de informatie die Lavrov geeft niet bijzonder duidelijk en gedeeltelijk suggestief. In dit geval lijkt het echter redelijk Lavrov te houden aan wat hij suggereert: wij gaan er vooralsnog vanuit dat een Oekraïens vliegtuig de MH17 heeft neergeschoten. Omdat Lavrov toch als meest officiële bron gezien mag worden, en hij zijn standpunt niet heeft herzien, is het te verdedigen dat zijn standpunt het meest officiële voorlopige standpunt is op het moment van schrijven van mijn opiniestuk.

Tu quoque (‘jij ook’)

De uiteindelijke conclusie van Rob_K in zijn reactie op mijn opiniestuk in de Volkrant is dat de Russische media even speculatief zijn als de westerse. Dit is een vorm van een tu quoque argumentatie, waarbij de kritiek van de ander wordt afgedaan door te stellen dat die ander evenveel blaam treft. Daarbij is de vorm van deze tu quoque argumentatie extra effectief omdat het als uitgangspunt heeft dat het Westen speculeert waarbij Rusland met het Westen wordt vergeleken en niet andersom. Er staat dus niet ‘Het Westen is net zo speculatief als de Russen’, maar ‘De Russen zijn net zo speculatief als het Westen’. Door het zo te presenteren wordt het speculeren van het Westen als een bijna vanzelfsprekend gegeven genomen.

De tu quoque argumentatie is een veel beproefd middel in de Russische media. Een belangrijke reden van de effectiviteit van de Russische propaganda is dan ook dat men er vaak op kan wijzen dat het Westen met twee maten meet en hypocriet is. Poetin zelf wees in een interview met de NY Times in 2013 al op het gevaar van het Amerikaanse ‘exceptionalisme’ en men kan nu in de Russische pers lezen dat het Westen geen kritiek op Rusland mag hebben omdat de VS immers ook zonder VN-mandaat Servië of Irak zijn binnengevallen. Ook de huidige steun van de VS aan de gevluchte Jemenitische president en de goedkeuring van de luchtaanvallen van Saudi-Arabië in Jemen zijn door Rusland al gepresenteerd als een vorm van meten met twee maten, waarbij de vergelijking wordt getrokken met de steun van Rusland aan de Oekraïense oud-president Viktor Janoekovitsj.

Wijzen op inconsistenties in iemands opvattingen is uiteraard een beproefd kritiekmiddel onder politici en dient ook een gerechtvaardigd doel. Je mag dan ook verwachten van politici dat ze consistent handelen. In sommige gevallen kan het wijzen op inconsequent gedrag gezien worden als een manier om het Westen uit te nodigen om samen te kijken naar de uitgangspunten van het internationale beleid. In dat geval moet het doel van Rusland echter wel zijn om samen met de opponent, bijvoorbeeld met verdedigers van het standpunt van de VS en de EU, tot gemeenschappelijke uitgangspunten te komen. Maar is dat wel wat Rusland wil? Niets lijkt hier eigenlijk op. De boodschap van Rusland richting de eigen bevolking is vooral dat Rusland slecht wordt behandeld en dus het recht heeft zich te verdedigen en zijn eigen koers te varen. Dat Rusland daarbij ook met twee maten meet (bijvoorbeeld geen onafhankelijk Tsjetsjenië maar wel een onafhankelijk Oost-Oekraïne) wordt niet meer ter discussie gesteld. Kennelijk mag je wel wijzen op de inconsequentie van de ander en niet op de inconsequentie van jezelf. De tu quoque argumentatie in de Russische media lijkt daarmee alsnog op een drogreden.

Misschien is de reactie op dit stuk een tu quoque: maar het Westen bedrijft toch ook propaganda vol met drogredenen als het om Rusland gaat! Inderdaad, dat zou heel goed kunnen. Volgens Noam Chomsky, een graag geziene gast op Russia Today, zijn de Amerikaanse media zelfs meesters in de propaganda. Maar dat doet uiteindelijk niets af aan de Russische propaganda. 

Add a Comment

Name (required)

E-mail (required)

Your own avatar? Go to www.gravatar.com

Remember me
Notify me by e-mail about comments