Leiden Rusland Blog

Drie soorten van oraliteit in de Oud-Russische berkenbastbrieven

Posted on in
Drie soorten van oraliteit in de Oud-Russische berkenbastbrieven

Al eerder heb ik in dit blog geschreven over de Oud-Russische berkenbastbrieven, specifieker over de invloed van het gesproken woord (oraliteit) op de wijze waarop de berkenbastbrieven zijn geformuleerd. Over dit thema heb ik op 28 september 2016 mijn proefschrift verdedigd, met als titel Old Russian Birchbark Letters: A Pragmatic Approach.

Het is niet mijn bedoeling op deze plaats een samenvatting van de resultaten van mijn promotieonderzoek te geven; ik zal echter enkele centrale termen voor het voetlicht halen en een paar berkenbastbrieven als voorbeelden aanhalen.  

Het berkenbastcorpus (11e-15e eeuw) uit Novgorod bestaat inmiddels uit ongeveer 1280 teksten, die niet alleen een levendig beeld geven van het dagelijks leven in de middeleeuwen, maar ook waardevolle inzichten verschaffen in het gebruik van de taal. Het gaat daarbij niet alleen om de ontwikkeling van de Russische taal als zodanig; hier is in het verleden al uitgebreid onderzoek naar gedaan. Mijn focus lag meer op de manier waarop de brieven (het geschreven woord) functioneerden in interactie met het gesproken woord. Zo was het in de middeleeuwen normaal om een brief mee te geven met een koerier, die hem vervolgens hardop voorlas ten overstaan van de ontvanger; ook werden brieven relatief vaak gedicteerd. Deze procedures zorgden dus voor een communicatieve ‘keten’ waarbij het gesproken woord een minstens zo belangrijke rol was toebedeeld als de geschreven boodschap, die ook vaak maar heel summier was geformuleerd. De rest werd aan de mondelinge competenties van de koerier overgelaten.

De hoofdmoot van mijn onderzoek heeft zich toegespitst op het vinden van aanwijzingen in de taal van de berkenbastbrieven die duiden op zo’n mondelinge component (oraliteit) in het communicatieve proces. Deze zoektocht heb ik onderverdeeld in vier case studies, waarin ik elk één taalkundig aspect onder de loep neem. Dit heeft geresulteerd in het onderscheiden van drie types van oraliteit: speech-based, speech-purposed en speech-like. Ik zal van ieder type een voorbeeld geven.

Speech-based wil zeggen dat het proces waarin de brief tot stand is gekomen in een mondelinge setting heeft plaatsgevonden, bijvoorbeeld doordat de brief is gedicteerd, of het resultaat is van een mondelinge bespreking of overeenkomst:

Иваняя моловила Фимь: Любо коунь восоли, пак ли дорго продаю.
‘Ivans vrouw zegt tegen Fima: Of je stuurt het geld of ik eis dat je zwaar beboet wordt.’
(Staraja Russa 11, ca. 1160-1180)

Speech-purposed wil zeggen dat de brief is bedoeld om in een mondelinge ontmoeting tussen de koerier en de ontvanger te functioneren, bijvoorbeeld doordat de koerier hem hardop voorleest:

Грамота от Жирочька и от Тѣшька къ Въдъвиноу. Млви Шильцеви: «Чемоу пошибаеши свиньѣ цюжѣ? А пънесла Нъздрька. А еси посоромилъ коньць въхъ Людинь. Со оного полоу грамата. Про къни же та бысть оже си тако сътворилъ.»
‘Brief van Zjirotsjko en van Tesjko aan Vdovin. Zeg tegen Sjiltse: “Waarom schaad jij andermans varkens? Nozdrka heeft dit rondverteld. Je hebt de hele Ljudin wijk te schande gemaakt. Er is een brief van de andere kant; die was over paarden, dat je hetzelfde hebt gedaan met hen.”’
(Novgorod 954, ca. 1100-1120)

Speech-like is een basalere categorie, waarbij het gaat om de onderliggende competenties van de schrijver om zijn taalgebruik aan te passen aan de vereisten van schriftelijke communicatie op afstand. Die competenties waren aanvankelijk nog niet zo sterk ontwikkeld, zodat een brief vaak alleen te begrijpen was voor de directe betrokkenen, of wanneer de koerier er verdere mondelinge uitleg bij gaf. De brief zelf was dan vaak zo kort en bondig geformuleerd dat hij meer diende ter bekrachtiging van de gesproken boodschap:

От Максима ко Десясцянамо. Дать Мелеяну 8 деже, накладо и веши. А ты, старосто, сбери.
‘Van Maksim aan de inwoners van Desjatkoje. Jullie moeten Meljan acht maten geven, rente en graan. En jij, dorpsoudste, moet het verzamelen.’
(Novgorod 253, ca. 1360-1380)

De berkenbastbrieven verschaffen een uniek inzicht in de typische eigenaardigheden van schriftelijke communicatie in middeleeuws Rusland en in oudere schriftculturen in het algemeen. Het proefschrift heeft aan dit inzicht een bijdrage geleverd door het onderzoeken van specifieke taalkundige elementen die iets zeggen over en een rol spelen in het proces van verschriftelijking (zie een vorige blog entry van mijn hand), d.w.z. de geleidelijke overgang van mondelinge naar schriftelijke communicatie inclusief de mentaliteitswisseling die daarmee gepaard gaat. 

Add a Comment

Commenting is not available in this channel entry.