Leiden Rusland Blog

De conservatieve wending in Rusland

Posted on in
De conservatieve wending in Rusland

In de afgelopen jaren wordt veel gesproken over een conservatieve wending in Rusland. Maar is de Russische samenleving wel zo conservatief?

Poetin zelf heeft zich bekend tot het conservatisme in zijn jaarlijkse toespraak tot de Federale Vergadering in 2013. Hierin sprak hij zich uit tegen de ‘vernietiging van traditionele waarden’ in Westerse samenlevingen, die zijn doorgeslagen in relativisme en daardoor vervreemd zijn van de rest van de wereld: ‘Wij weten dat er in de wereld steeds meer mensen zijn die ons steunen ten aanzien van traditionele waarden, die millennia lang de geestelijke en morele basis hebben gevormd van ieder volk’. Vroege manifestaties van de conservatieve wending waren onder andere de vervolging van Pussy Riot en het verbod op ‘propaganda van niet-traditionele seksuele oriëntaties onder minderjarigen’. Ook is de conservatieve wending zichtbaar in het toegenomen gewicht van de Orthodoxe kerk.

De conservatieve wending hangt samen met de afkeer van het Westen in het buitenlands beleid. Na de val van het communisme hebben de Russische autoriteiten lange tijd uitgedragen dat Rusland dezelfde waarden (zoals democratie en mensenrechten boven groepsrechten) koestert als het Westen. Invloedrijke analisten van het buitenlands beleid als Sergej Karaganov en Aleksandr Loekin hebben het conservatisme aangegrepen om te betogen dat Rusland wezenlijk anders is dan het Westen. Loekin in het bijzonder beweert dat democratie en mensenrechten concepten zijn die het Westen inzet om zijn wil op te leggen aan de rest van de wereld. Door Rusland voor te stellen als een inherent conservatieve, niet-Westerse staat, is het voor het regime eenvoudiger te verdedigen waarom men afstand neemt van ‘Westerse’ concepten als mensenrechten en democratie.

Maar hoe conservatief is de Russische samenleving eigenlijk, en hoe verhoudt de samenleving zich in dit opzicht tot de rest van de wereld? Op een aantal punten zijn Russen zonder meer sociaal-conservatiever dan pakweg Nederlanders. Er is, bijvoorbeeld, minder acceptatie van homoseksualiteit en een grotere mate van ongelijkheid tussen mannen en vrouwen. Op een aantal andere punten zijn Russen echter niet bepaald conservatief te noemen, of behoren ze zelfs tot de minst conservatieve volkeren in de wereld.

Ongeveer de helft van het aantal Russische huwelijken eindigt in echtscheiding, vergelijkbaar met de VS, en meer dan in het progressieve Nederland. Niet-getrouwd samenwonen is normaler geworden. De geboortecijfers zijn minder laag dan in de jaren negentig, maar ze nemen niet meer toe en zijn nu op hetzelfde niveau als in Nederland en te gering om op de lange duur demografische krimp van de bevolking te voorkomen. Rusland staat nog altijd bovenaan in de statistieken van het aantal abortussen. Een kwart tot een derde van de kinderen die geboren worden, wordt buiten het huwelijk geboren. De meeste Russen staan intolerant tegenover ‘niet-traditionele seksuele oriëntaties’, maar veel bekende artiesten zijn homoseksueel, zij het in de meeste gevallen niet-openlijk. Travestie-acts zoals Verka Serdjoetsjka zijn al vele jaren populair en een normale verschijning op televisie.

Russen zijn ook niet bijzonder gelovig. Volgens een groot onderzoek, uitgevoerd in 2012, noemt 41% van de Russen zich Orthodox Christelijk en 6% Moslim; daarnaast zegt 25% in God te geloven maar geen specifieke religie aan te hangen. De meeste vertegenwoordigers van de grootste religieuze stroming - Orthodoxie - lijken tamelijk nonchalant in hun omgang met het geloof: van de Orthodoxen bezoekt slechts een derde regelmatig een kerk, en daar weer een derde van neemt deel aan kerkdiensten. Maar een paar procent van de Russen doet aan vasten, een cruciaal ritueel in de Christelijk Orthodoxe kerk. Deze cijfers suggereren dat voor veel Russen de Orthodoxie een deel is van de persoonlijke, culturele identiteit, maar niet verbonden is aan geloof per se. Het is, met andere woorden, voor veel Russen niet ongewoon zich te identificeren als Orthodox Christelijk maar tegelijkertijd ongelovig te zijn. Voor 62% van de Russen speelt religie geen of een marginale rol in hun leven. De meeste Russen staan bovendien afkerig tegenover een grotere rol voor religie in de politiek of in de samenleving. 31% van de Russen vinden dat politici zich moeten laten leiden door religieuze overtuigingen. En slechts 35% van de Russen meent dat een groeiende invloed van religie goed is voor de samenleving.

Volgens de meest gangbare definities zijn Russen niet conservatief. Ze zijn op sommige vlakken conservatiever dan Nederlanders, maar op veel vlakken ook niet. De Russische samenleving is daarnaast veel minder conservatief dan de meeste samenlevingen in de wereld die bekend staan als conservatief. De conservatieve wending wordt gedreven door de autoriteiten en komt niet uit de bevolking.

Zoals de meeste moderne samenlevingen is de Russische samenleving divers en verdeeld. Terwijl de politieke rechten van de Russen onder Poetin zijn ingeperkt, zijn de burgerlijke vrijheden (vrijheid van religie, vrijheid van reizen, etc.) nog altijd substantieel. In de vijfentwintig jaar sinds het communisme hebben de Russen gebruik gemaakt van die burgerlijke vrijheden om een grote variëteit aan ideeën, geloofsovertuigingen en anderszins persoonlijke voorkeuren te ontwikkelen en te cultiveren. Een echte conservatieve wending lijkt daarom onmogelijk. Als de autoriteiten een conservatieve wending toch door willen drukken, zullen ze onvermijdelijk in botsing komen met de Russische bevolking.

Add a Comment

Commenting is not available in this channel entry.