Leiden Rusland Blog

Complottheorieën in Rusland: de zaak Nemtsov.

Posted on in
Complottheorieën in Rusland: de zaak Nemtsov.

Was de revolutie van 1917 het werk van Joden en vrijmetselaars? Is de wijnvlek op Gorbatsjovs voorhoofd het bewuste ‘teken van het Beest’ en is hij zelf dus de Antichrist?

Was het werkelijk een ongeluk dat Joeri Gagarin in 1968 fataal werd of heeft de KGB daarbij een handje geholpen? Zoals de meeste landen zonder echt vrije media is ook Rusland rijk aan allerhande complottheorieën en met de moord op Boris Nemtsov zijn daar weer de nodige pareltjes bijgekomen. Misschien zullen die wel even hardnekkig blijken als de mythe van de Joodse samenzwering. Een goede complottheorie laat zich namelijk nooit ontkrachten.

Van Watergate tot 9/11

Deftig uitgedrukt veronderstellen complottheorieën het bestaan van een netwerk van actanten  die in het uiterste geheim een boosaardig of in ieder geval immoreel masterplan proberen te verwezenlijken. De mythe van de Joodse samenzwering voldoet zeker aan deze definitie, evenals de theorie dat de aanslagen van 9/11 niet door Al Qaida, maar door de CIA zouden zijn gepleegd. Maar complottheorieën zijn niet per se absurd. Sommige theorieën bevatten alle ingrediënten (wijdvertakte organisatie, strikte geheimhouding, snode bedoelingen) en blijken dan ineens te kloppen. Neem het nog altijd paradigmatische voorbeeld van het Watergateschandaal uit 1972. Wat begon met het gerucht dat president Nixon het Democratische kamp liet afluisteren (een ‘complottheorie’ volgens de Republikeinen) bleek uiteindelijk volkomen waar te zijn. Ontkennen had geen zin en Nixon trad af.

Russische Maidan

Zoals gezegd: complottheorieën over de moord op Nemtsov zijn er inmiddels genoeg. Afhankelijk van de politieke voorkeur wordt de verantwoordelijkheid voor de aanslag bij de CIA gelegd, bij de oppositie, de Oekraïense regering of bij president Poetin, en dan laten we de vele andere theorieën buiten beschouwing die door de Kremlin-getrouwe media in de wereld worden geholpen om de situatie nog onoverzichtelijker te maken. Typisch voor het genre van de complottheorie is dat het ‘bewijs’ voor theorie A evengoed kan worden gebruikt om theorie B te ondersteunen. Neem het feit dat Nemtsov praktisch op de drempel van het Kremlin werd vermoord. Menigeen meent hieruit te kunnen afleiden dat de daders zich onaantastbaar achtten en ‘dus’ in opdracht van de president hebben gehandeld; ze hadden niets te vrezen. Tegenstanders van de ‘Poetin-hypothese’ geloven evenmin dat de locatie toevallig was, maar trekken daar een andere conclusie uit. Beelden van een neergeschoten liberaal met op de achtergrond de skyline van het Russische machtscentrum doen het in de westerse media uitstekend en daar was de oppositie zich terdege van bewust. Het moeten daarom Nemtsovs eigen sympathisanten zijn geweest die hem hebben opgeofferd met de bedoeling Poetin te incrimineren en zo het startsignaal te geven voor een ‘Russische Maidan’.

Hardnekkig

Complottheorieën zijn een hardnekkig fenomeen omdat ze zich nooit laten falsificeren. Het feit dat het ultieme bewijs voor het bestaan van een samenzwering maar niet wordt geleverd, betekent immers niet dat het er niet is; ontbrekend bewijs kan ook getuigen van de geslepenheid waarmee de samenzweerders opereren en hun sporen steeds weten te wissen. Dat laatste punt voedt dan weer de overtuiging dat hier op het hoogste niveau regie over wordt gevoerd. Zonder de financiële en logistieke steun van westerse regeringen en internationale organisaties als het IMF was het ‘onmogelijk’ geweest om de ‘duizenden’ slachtoffers die bij de beschieting van het Russische parlement in 1993 zouden zijn gevallen, spoorloos te laten verdwijnen. En inderdaad: duizenden lijken zijn er nooit gevonden wat voor de aanhangers van deze theorie nog eens aantoont hoe geraffineerd de samenzweerders te werk zijn gegaan.

De rol van het Kremlin

Hoe verweer je je als regering - of als oppositie -  tegen dit soort complottheorieën? Is er überhaupt enig verweer mogelijk als alles wat je naar voren brengt, ook weer tegen je gebruikt kan worden? Negeren? Maar dat wordt zeker uitgelegd als het definitieve bewijs dat je iets te verbergen hebt. In het geval van de moord op Nemtsov leek de Russische president in eerste instantie de aanval naar voren te kiezen door een eigen complottheorie naar buiten te brengen. In zijn reactie sprak Poetin van een ‘provocatieve daad’ waarmee hij leek te verwijzen naar het Maidan-scenario dat de oppositie zou nastreven. Met name in rood-bruine hoek, onder opiniemakers als Aleksandr Prochanov en Eduard Limonov,  is deze hypothese populair, temeer omdat zij  goed past binnen de overkoepelende complottheorie van de ‘westerse (Joods/kapitalistische) samenzwering tegen Rusland’ aan het bestaan waarvan niemand twijfelt.

Gestigmatiseerde kennis

Met de arrestatie van Zaur Dadaev, een vertrouweling van de Tsjetsjeense president Ramzan Kadyrov, leek zich ineens een veel eenvoudiger scenario aan te dienen. De verdachte zou op eigen initiatief hebben gehandeld getergd als hij was door Nemtsovs ‘kwetsende’ uitlatingen over de Islam. Voor het Kremlin was dit een aantrekkelijke uitkomst geweest omdat alternatieve lezingen nu als ‘complottheorieën’ van warhoofdige stemmingmakers konden worden weggezet. Volgens psycholoog Jovan Byford is complotdenken, net als astrologie of paranormaal denken, een vorm van ‘gestigmatiseerde kennis’: menigeen bezondigt zich eraan, maar wie zich er al te openlijk mee associeert is niet salonfähig.

Het scenario van de verontwaardigde islamitische eenling is echter  alweer achterhaald. Op 11 maart trok Dadaev zijn bekentenis in en claimde dat deze door marteling zou zijn verkregen. Daarmee zijn we terug bij af en ligt de weg open voor nieuwe complottheorieën; voor oude trouwens ook, want een goede complottheorie laat zich nooit falsificeren.

Add a Comment

Name (required)

E-mail (required)

Your own avatar? Go to www.gravatar.com

Remember me
Notify me by e-mail about comments