Leiden Rusland Blog

Andrej Zvjagintsevs Loveless: een nieuwe diagnose van het “zieke” Rusland?

Posted on in
Andrej Zvjagintsevs Loveless: een nieuwe diagnose van het “zieke” Rusland?

Andrej Zvjagintsev nieuwste film, Loveless, die momenteel ook in de Nederlandse filmhuizen draait, is in Cannes al met de Prix du Jury onderscheiden en nieuwe palmares liggen in het verschiet. Vorige week werd bekend dat het Ruslands officiële inzending zal zijn voor de Oscarcompetitie in de categorie “Beste buitenlandse film”. Betekent dit dat Loveless politiek minder beladen is dan Zvjagintsevs vorige film, Leviathan (2014), en vooral een universeel verhaal wil vertellen dat elke kijker raakt?

Kerk en Kremlin

Voor de goede orde: ook Leviathan nodigde uit tot meer filosofische interpretaties. De parallel tussen het kansloze gevecht van de hoofdpersoon met zijn burgermeester en de beproevingen van Job uit het Oude Testament waren moeilijk over het hoofd te zien. Bovendien vormde Zvjagintsevs onmiddellijke inspiratiebron een nieuwsitem van nota bene een Amerikaanse tv-zender over een conflict tussen een machteloze burger en de gemeente. Nog een reden dus om Leviathan wat breder te interpreteren en niet af te doen als een politiek pamflet tegen de kongsi van Kremlin en kerk. Evengoed kon niemand erom heen dat de film toch vooral dáárover leek te gaan, zelfs minister van cultuur Medinski niet, die zich openlijk afvroeg of de staat dit soort films nog wel moest financieren.

Familiewaarden

Loveless  is op het eerste gezicht inderdaad anders (voor de trailer zie hier). Het is een gezinsdrama dat zich in bijna elke nationale context laat situeren: redelijk welgesteld echtpaar ligt in vechtscheiding, appartement staat al te koop; hoe moet het nu met hun enig kind? In dit geval vindt de vader het "natuurlijker" dat de twaalfjarige Aljosja bij zijn moeder intrekt, maar die wil dóór met haar leven; daarin past geen kind dat ze toch al nooit wilde. Aljosja, die dit gesprek vanachter een deur heeft meegekregen, trekt zijn conclusies en loopt weg van huis. Het is tekenend dat zijn ouders zijn afwezigheid pas opmerken wanneer Aljosja’s school alarm slaat.

Is Loveless een vernietigende analyse van het Russische gezin en daarmee van de Russische maatschappij in haar geheel? Dat lijkt wat kort door de bocht, maar het gezin als hoeksteen van de samenleving is een populair concept in het huidige Rusland. De orthodoxe kerk en minister van onderwijs Vasiljeva tamboereren voortdurend op het belang van traditionele "familiewaarden. In de film speelt dat ook een rol. Aljosja's moeder blijkt zelf emotioneel ernstig beschadigd te zijn door de terreur van haar eigen moeder in wie stalinisme en religiositeit een bizarre symbiose lijken te zijn aangegaan.En de vader vraagt zich af of hij voor zijn baan moet vrezen als zijn christenfundamentalistische baas van de aanstaande echtscheiding ervaart. Wie de verhoudingen tussen ouders en kinderen zo voorstelt als Zvjagintsev dat doet in Loveless, lijkt daarmee een breder statement te maken. Is er niet iets fundamenteel mis met de Russische samenleving? Ik beperk me tot twee observaties.

Van Big Brother tot Gogol

Observatie 1: veel scènes spelen zich binnenshuis af waarbij vaak de televisie aanstaat, maar geen van de personages lijkt daar enige aandacht voor te kunnen opbrengen. Moeder drinkt een glas wijn en volgt met een half oog de Russische variant van Big Brother; vader kijkt uitdrukkingsloos naar de virulente anti-Oekraïnemonologen van Kremlin-spreekbuis Dmitri Kiseljov. In diverse recensies is opgemerkt dat deze verwijzingen naar de (politieke) actualiteit niet meer dan een "achtergrond" bieden; de hoofdrolspelers van het gezinsdrama zijn vooral met zichzelf bezig, de getoonde fragmenten zelf hebben geen diepere betekenis. Deze interpretatie gaat echter voorbij aan het feit dat dit nu juist een beproefde manier is om vervreemding te suggereren: een personage kijkt TV, maar de beelden maken geen enkele reactie los. Wij als kijkers gaan in die vervreemding mee en nemen, net als het personage, de door de TV gefilterde wereld waar als iets onwerkelijks, iets absurds.

Observatie 2: in de slotscène zien we Aljosja’s moeder voor haar dagelijkse fitnessuurtje op een treadmill lopen. Ze draagt een trainingspak met het opschrift "Rossija". Een metafoor voor het idee dat Rusland "niet vooruitkomt"? Zvjagintsev ontkent dit; de scène verwijst naar het slot van Gogols schelmenroman Dode zielen waarin de verteller Rusland met een voortrazende trojka vergelijkt en de retorische vraag stelt: "Waarheen snel je Rusland? Geef antwoord."  Zoals bekend blijft het antwoord bij Gogol uit en dus kan ook het beeld van Aljosja’s moeder op een loopband niet eenduidig als een metafoor voor Ruslands stagnatie worden uitgelegd. Evengoed lijkt ook Zvjagintsev zelf het metaforische potentieel van de scène te onderschrijven door een verbinding te leggen met de zo vaak geciteerde slotregels van Gogols roman.

Scalpel

Wanneer critici het over het werk van Zvjagintsev hebben, gebruiken ze graag het woord "diagnose", een medische term die associaties oproept met grondig onderzoek en een verontrustende uitkomst. Volgens recensent Oleg Zintsov is Loveless geen diagnose, maar een "gerechtelijk-medisch onderzoek" waarbij de regisseur als een anatoom-patholoog het "dode sociale lichaam" met zijn scalpel opensnijdt. Zvjagintsev zelf heeft de term inmiddels schoorvoetend geaccepteerd ("een diagnose is de constatering van een feit, in die zin is de formulering correct") en lijkt daarmee voort te gaan op de weg die hij met Jelena (2011) en Leviathan is ingeslagen: aan de hand van een schijnbaar universeel verhaal een ontluisterend beeld schetsen van het moderne Rusland.

Is er dan helemaal geen hoop? Tegen het verwijt dat er bijna nooit positieve helden in zijn films voorkomen, heeft Zvjagintsev naar voren gebracht dat die er in Loveless juist wel zijn: de vrijwilligers van "Liza-alert" die hun vrije tijd opofferen om de ouders bij te staan en Aljosja te zoeken. Zvjagintsev steekt zijn bewondering voor deze helden in diverse interviews niet onder stoelen of banken. Toch krijgen we daar in de film zelf weinig van mee; daarvoor zijn de vrijwilligers te weinig geïndividualiseerd, opereren ze te veel als een groep en heeft hun optreden iets bijna plichtmatigs. Wat blijft hangen is de liefdeloosheid van de ouders in een sociaal klimaat van agressie en opportunisme.

Add a Comment

Name (required)

E-mail (required)

Your own avatar? Go to www.gravatar.com

Remember me
Notify me by e-mail about comments