Leiden Rusland Blog

7 misverstanden over Poetins populariteit

Posted on in
7 misverstanden over Poetins populariteit

Eén van de meest aangehaalde gegevens over het huidige Rusland zijn de hoge populariteitscijfers van president Poetin. Over de populariteit van Poetin bestaat echter een aantal misvattingen.

Al vanaf het begin van zijn eerste presidentschap geldt Poetin als populair onder de Russische bevolking. Hij is soms een ‘teflonpresident’ genoemd: ondanks wijdverbreide corruptie, economische onderontwikkeling, terroristische aanslagen en internationaal isolement is in de loop van de jaren een ruime meerderheid van de Russen hem blijven steunen. Sinds de bezetting van de Krim in 2014 bereiken zijn populariteitscijfers bovendien regelmatig recordhoogtes van ver boven de 80%. Hoe moeten we deze populariteitscijfers duiden?

1. De werkelijke steun voor Poetin is lager dan de cijfers suggereren.

Er zijn de nodige redenen om te twijfelen aan de geloofwaardigheid van sommige Russische peilers vanwege hun loyale houding ten aanzien van de autoriteiten. Maar ook de peilingen van het Levada Centrum, dat de reputatie heeft onafhankelijk te zijn, laten zien dat de steun voor Poetin op dit moment boven de tachtig procent ligt. Een belangrijker reden om te twijfelen aan de cijfers die uit de peilingen komen is dat mensen niet het achterste van hun tong laten zien. Preference falsification is heel gebruikelijk in opiniepeilingen, en is bijvoorbeeld een deel van de verklaring waarom opiniepeilingen er zo naast zaten rondom de verkiezing van Donald Trump: niet iedereen vertelde openlijk aan enquêteurs dat ze van plan waren op Trump te gaan stemmen. In autoritaire staten is preference falsification een nog (veel) groter probleem in opiniepeilingen. Het is goed voorstelbaar dat wie in Rusland ondervraagd wordt over zijn politieke voorkeuren kan denken er last van te krijgen als men aangeeft de president niet te steunen. Indirect bewijs van preference falsification zien we in verkiezingsuitslagen. Direct voorafgaand aan de Moskouse burgemeestersverkiezingen van 2013, bijvoorbeeld, scoorde Navalny tussen de vijftien en twintig procent in de peilingen, maar hij kreeg uiteindelijk 27% van de stemmen. Volgens FOM, een peiler die geldt als zijnde loyaal aan het Kremlin, zou Verenigd Rusland in de Doemaverkiezingen van 2016 kunnen rekenen op 48% van de stemmen. In werkelijkheid kreeg Verenigd Rusland slechts ongeveer veertig procent van de stemmen (54% volgens de officiele uitslagen).  Het lijkt zeker waarschijnlijk dat een meerderheid van de Russen, wanneer ze voor een peiling ondervraagd worden, oprecht antwoordt Poetin te steunen. Door preference falsification echter zijn de populariteitscijfers simpelweg niet betrouwbaar en moeten daarom niet als feitelijk worden gepresenteerd.

2. Poetins populariteitscijfers zijn niet te vergelijken met populariteitscijfers van politieke leiders in democratieën.

Poetins populariteitscijfers liggen steevast hoger dan die van democratisch gekozen leiders. Hier is een simpele verklaring voor waar echter niet iedereen bij stilstaat. Democratische staten hebben in de regel een traditie van politiek pluralisme en mediavrijheid. De variëteit aan verschillende politieke ideeën onder burgers vertaalt zich in een pluralistisch medialandschap, en de veelzijdigheid aan politieke ideeën die men in de media tegenkomt dragen bij aan de vorming van een verdeelde publieke opinie. In Rusland is, zoals bekend, het medialandschap veel minder veelzijdig. Met name de televisie is één doorlopende advertentie voor president Poetin. Russen worden in hun informatievoorziening nog altijd veruit het meeste beïnvloed door de televisie (al wordt dit minder, zie punt 5). Gelet op de dagelijke goednieuwsshow van de Russische staatstelevisie zou het miraculeus zijn als Poetins populariteitscijfers níet ruim boven de vijftig procent lagen.

3. Poetins hoge populariteitsscores maken zijn presidentschap niet legitiem.

Zoals hierboven opgemerkt zijn Poetins populariteitscijfers niet te vergelijken met die van democratisch gekozen leiders. Toch wordt de vergelijking impliciet of expliciet wél vaak gemaakt. Wie hoort dat Poetin wordt gesteund door 85% van de Russen en Rutte door, laten we zeggen, 35% van de Nederlanders kan concluderen: Putin’s gotta be doing something right. Het is met een berg goede wil mogelijk te beargumenteren dat Poetin een legitieme president is. Maar vanwege de manier waarop ze tot stand komen – met name door een gebrek aan vrije media – kun je zijn populariteitscijfers daarvoor moeilijk aanvoeren. Opiniepeilingen in Syrië vóór de oorlog lieten zien dat Bashar al-Assad uitmuntende populariteitscijfers had (en sinds het begin van de oorlog wellicht nog steeds heeft). Hosni Mubarak had ze ook. En Robert Mugabe heeft ze nog steeds. In het geval van deze leiders zullen weinigen zeggen dat het gaat om legitieme leiders. Bij Poetin ligt dat om de een of andere reden voor veel mensen anders.

4. Wie zegt Poetin te steunen stemt niet zonder meer op hem.

Volgens de peilers van het Levada Centrum wordt Poetin op dit moment door meer dan 80% van de Russen gesteund. Maar volgens dezelfde peilers zegt slechts 48% van de ondervraagden zeker te weten op Poetin te stemmen als er vandaag presidentsverkiezingen plaats zouden vinden. Bij deze cijfers geldt dan nog het eerder genoemde voorbehoud over preference falsification. Het is een misvatting te denken dat Russen eensgezind achter hun leider staan en tot in lengte van dagen op hem willen blijven stemmen. Volgens een peiling van het Levada Centrum uit 2013 – ja, vóór de bezetting van de Krim – hoopte een meerderheid van de Russen dat Poetin niet zou worden herkozen in 2018. Hoe zeer men wel of niet bereid is om volgend jaar nog op Poetin te stemmen, het politieke speelveld is zodanig ongelijk dat het voor de autoriteiten niet buitengewoon moeilijk zal zijn om volgend jaar weer een grote overwinnin voor Poetin te boetseren. Met minder dan 70% van de stemmen volgens de officiële uitslag zal men waarschijnlijk geen genoegen nemen.

5. De steun voor Poetin is ongelijk verdeeld onder de Russen.

Het komt het regime goed uit dat 85% van de Russen, volgens opiniepeilingen, de president steunt. Maar in sommige opzichten telt van niet iedere burger de steun even zwaar. Voor de duurzaamheid van het regime is het belangrijk dat het wordt gesteund door jonge mensen en door mensen die de nodige invloed kunnen uitoefenen op hun sociale omgeving. Hier zit een probleem voor het regime: onder de 15% die Poetin níet steunt zijn verhoudingsgewijs veel jongeren, hoogopgeleiden, inwoners van grote steden, mensen met een hoog inkomen, en mensen die meer op internet zitten dan televisie kijken. Politieke revoluties worden aangejaagd door een (kleine) minderheid van de bevolking. De 15% die Poetin níet steunt voldoet bovengemiddeld aan het profiel van mensen van wie je kunt verwachten dat ze de aanjagers zouden kunnen zijn van een politieke omwenteling. Dit verklaart waarom de autoriteiten nerveus zijn over de beweging van Aleksej Navalny. De beweging van Navalny is getalsmatig niet enorm, maar trekt wel veel hoogopgeleide grootstedelijke jongeren aan. Een probleem voor het regime is dat deze jongeren, en jongeren in het algemeen, minder ontvankelijk zijn voor de desinformatie van de televisie omdat ze er veel minder naar kijken dan hun ouders. Het is niet overdreven te zeggen dat - tussen Poetin en Navalny - op dit moment Poetin de baas is op televisie, maar Navalny de baas is op het internet. Voor de lange termijn is dit een serieus risico voor het regime. Hier staat tegenover dat het regime in Rusland om een aantal redenen minder kwetsbaar is voor een revolutie dan in andere autoritaire staten. Eén van deze redenen betreft geografie: op het moment dat in bijvoorbeeld Oekraïne grootschalige demonstraties plaatsvinden is het relatief eenvoudig voor mensen in andere delen van het land om zich daar in de hoofdstad bij aan te sluiten; in Rusland ligt dit minder voor de hand. Een tweede reden is dat Rusland een zeer groot aantal guys with guns (van de politie, het leger en de veiligheidsdiensten) heeft die relatief goed betaald worden en waarschijnlijk ver zouden gaan om het regime te verdedigen.

6. Dat mensen zeggen Poetin te steunen, betekent niet dat hij op ze kan rekenen in tijden van nood.

Mocht Poetin om de een of andere reden worden afgezet, dan is het niet waarschijnlijk dat zij die zeggen hem te steunen massaal de straat op gaan om te demonstreren. Achter Poetin staat geen georganiseerde beweging, en zijn aanhangers hebben geen ervaring met zelforganisatie. De partij Verenigd Rusland, met officieel meer dan twee miljoen leden, is niet een beweging van burgers maar in wezen een verlengstuk van de overheid. Als het regime verdwijnt zal de partij onopgemerkt met het regime verdwijnen. Voorafgaand aan de Euromajdanrevolutie had de Partij van de Regio’s in Oekraïne naar eigen zeggen tot wel een miljoen leden, maar de ‘leden’ van de partij deden weinig tot niets, en al zeker niet uit eigen beweing, om het regime te beschermen. De Nationaal Democratische Partij van Mubarak had net als Verenigd Rusland meer dan twee miljoen leden voordat Mubarak werd afgezet. Die twee miljoen bleken echter onzichtbaar zodra de opstand tegen Mubarak begon. Er vinden in Rusland geregeld demonstraties plaats waar burgers hun steun uitspreken aan het regime of aan Poetin in het bijzonder. Die demonstraties worden echter door de autoriteiten zelf georganiseerd. De meeste deelnemers aan deze manifestaties van gefingeerde steun aan het regime worden er op georganiseerde wijze naar toe gedirigeerd, en sommige deelnemers worden geronseld voor een paar honderd roebel.

7. Dat Poetin populair is betekent niet dat het regime dat ook is.

Ondanks de grote mate van steun aan de president bestaat onder de Russische bevolking weinig vertrouwen in de autoriteiten. Corruptie en slecht bestuur worden niet de president aangerekend, maar ministers, gouverneurs, en de bureaucratie volgens het principe ‘goede tsaar, slechte bojaren’. Veel Russen die zeggen Poetin te steunen gaan tegelijkertijd door met het aannemen en uitbetalen van ‘zwart’ salaris, geloven niet in de onpartijdigheid van de rechtspraak, en vermijden interactie met de staat. Poetin en zijn mensen zijn er niet in geslaagd - voorzover ze het hebben geprobeerd - een effectieve, op rule of law gebaseerde staat te creëren. Omdat het regime los van Poetin impopulair is en de staat zwak bestaat geen concrete voorstelling over de continuïteit van het regime na Poetin. Het populaire en zogenaamd sterke leiderschap van Poetin behoedt Rusland daarom niet voor een onzekere toekomst.

Add a Comment

Commenting is not available in this channel entry.